XLII. Quid est autem, quod deos veneremur propter ad-

mirationem ejus naturae, in qua egregium nihil videmus? Nam superstitione, quod gloriari soletis, facile est liberari, cum sustu- leris omnem vim deorum; nisi forte Diagoram aut Theodorum, qui omnino deos esse negabant, censes superstitiosos esse po- tuisse. Ego ne Protagoram quidem, cui neutrum licuerit, nec esse deos nec non esse. Horum enim sententiae omnium non modo superstitionem tollunt, in qua inest timor inanis deorum,
117
sed etiam religionem, quae deorum cultu pio continetur. Quid ? 118
qui dixerunt totam de dis immortalibus opinionem fictam esse ab hominibus sapientibus rei publicae causa, ut, quos ratio non posset, eos ad officium religio duceret, nonne omnem reli- gionem funditus sustulerunt? Quid? Prodicus Cius, qui ea, quae prodessent hominum vitae, deorum in numero habita esse
dixit, quam tandem religionem reliquit? Quid? qui aut fortes 119
aut claros aut potentes viros tradunt post mortem ad deos per- venisse, eosque esse ipsos, quos nos colere, precari venerarique soleamus, nonne expertes sunt religionum omnium? quae ratio maxime tractata ab Euhemero est, quem noster et interpretatus et secutus est praeter ceteros Ennius. Ab Euhemero autem et mortes et sepulturae demonstrantur deorum. Utrum igitur hic confirmasse videtur religionem an penitus totam sustulisse ? Omitto Eleusinem sanctam illam et augustam,
Ubi initiantur gentes orarum ultimae,
9 videmus Mss, videamus Allen Mady. Ba. 10 liberari [B?E] © Asc., liberare AB1CUBHO. 20 Prodicus Asc., prodigus X+. Cius V, Victorius (cf. Lachm. Lucr. rv 1130), Ceus Dav. Sch., chiwis ABC, chiius B, chius EY +. 30 Eleusinem ACE +, Eleusina B, Eleusinam HLNVY. 31 orarum [BC?E]c?, horarum AC'B +, orai conj. Bentley on Hor. Od. 1 35. 29.
42 DE NATURA DEORUM.
practereo Samothraciam eaque, quae Lemni
Nocturno aditu occulta coluntur, Silvestribus saepibus densa.
Quibus explicatis ad rationemque revocatis rerum magis natura cognoscitur quam deorum, 5 120 XLII. Mihi quidem etiam Democritus, vir magnus in pri- mis, cujus fontibus Epicurus hortulos suos irrigavit, nutare videtur in natura decorum. Tum enim censet imagines divini- tate praeditas inesse in universitate rerum, tum principia men- tis, quae sint in eodem universo, deos esse dicit, tum animantes ro imagines, quae vel prodesse nobis soleant vel nocere, tum ingen- tes quasdam imagines tantasque, ut universum mundum com- plectantur extrinsecus; quae quidem omnia sunt patria Demo- 121 criti quam Democrito digniora. Quis enim istas imagines com- prehendere animo potest? quis admirari? quis aut cultu aut rs religione dignas judicare? Epicurus vero ex animis hominum extraxit radicitus religionem, cum dis immortalibus et opem et eratiam sustulit. Cum enim optimam et praestantissimam naturam dei dicat esse, negat idem esse in deo gratiam ; tollit id, quod maxime proprium est optimae praestantissimaeque 20 naturae. Quid enim melius aut quid praestantius bonitate et beneficentia ? Qua cum carere deum vultis, neminem deo nec deum nec hominem carum, neminem ab eo amari, neminem diligi vultis. Ita fit, ut non modo homines a dis, sed ipsi di inter se ab aliis alii neglegantur. XLIV. Quanto Stoici melius, 25 qui a vobis reprehenduntur! Censent autem sapientes sapien- tibus etiam ignotis esse amicos, Nihil est enim virtute amabi- lius; quam qui adeptus erit, ubicumque erit gentium, a nobis 122 diligetur. Vos autem quid mali datis, cum in imbecillitate gratificationem et benevolentiam ponitis! Ut enim omittam 30 vim et naturam decorum, ne homines quidem censctis, nisi imbe-
9 mentis quae [B?] (cf. Augustin Fp.118) Dav. Heind., mentes quae AB!'CEUOT'+, mentesque quae Asc. T7BMRV Allen. 10 sint edd. after Heind., sunt mss. 11 soleant EN of Moser, solent ABC Mus. KI. 17 dis mss, in dis Or. Ba. 19 dicat ss, dicit Walker Heind. 25 ab aliis alii om. Cobet V. L. p. 461. 28 adeptus erit mss generally, adeptus fuerit El. Reg. Dav. 29 in imbecilli- tate Lamb., inbecillitate G Moser’s MN, inbecillitaté ABUT, inbecillitatem CH
Mus.
5
Io
15
20
25
LIB. I CAP, XLII—XLIV §§ 119—124. 43
cilli essent, futuros beneficos et benignos fuisse? Nulla est caritas naturalis inter bonos? Carum ipsum verbum est amoris, ex quo amicitiae nomen est ductum; quam si ad fruc- tum nostrum referemus, non ad illius commoda, quem diligeraus, non erit ista amicitia, sed mercatura quaedam utilitatum suarum. Prata et arva et pecudum greges diliguntur isto modo, quod fructus ex iis capiuntur; hominum caritas et amicitia gratuita est. Quanto igitur magis deorum, qui nulla re egentes et inter se diligunt et hominibus consulunt! Quod ni ita sit, quid veneramur, quid precamur deos? cur sacris pontifices, cur auspi- ciis augures praesunt? quid optamus a dis immortalibus? quid vovemus ?
At etiam liber est Epicuri de sanctitate. Ludimur ab homine non tam faceto quam ad scribendi licentiam libero. Quae enim potest esse sanctitas, si di humana non curant ? quae autem animans natura nihil curans? Verius est igitur nimirum illud, quod familiaris omnium nostrum Posidonius disseruit in libro quinto de natura deorum, nullos esse deos Epicuro videri, quaeque is de dis immortalibus dixerit, invidiae detestandae gratia dixisse. Neque enim tam desipiens fuisset, ut homun- culi similem deum fingeret, liniamentis dumtaxat extremis, non habitu solido, membris hominis praeditum omnibus, usu mem- brorum ne minimo quidem, exilem quendam atque perlucidum, nihil cuiquam tribuentem, nihil gratificantem, omnino nihil curantem, nihil agentem. Quae natura primum nulla esse potest, idque videns Epicurus re tollit, oratione relinquit deos. Deinde, si maxime talis est deus, ut nulla gratia, nulla hominum caritate teneatur, valeat; quid enim dicam ‘propitius sit’ ? Esse enim propitius potest nemini, quoniam, ut dicitis, omnis in
imbecillitate est et gratia et caritas.
4 diligemus AB Sch. Mu., diligimus CY [CE] Or. Ba. 8 qui nulla re UTOH Asc. [C+], qui in nulla re ABEBCMR El.i9+- egentes [X]B+, egentes sunt (cf. 11 21 sunt carentia) MRC El.,, Reg. U Ase. 13 liber est Epicuri mss generally, Epicuri liber exstat OUT +. 20 homunculi MR Oxf. e Hery.+, homunculis XBH+ Heind. Allen. 24 gratificantem, omnino nihil
CB Asc. Sch. Mu., gratificantem omnino, nihil Or. Ba., gratificantem, nihil omnino C Red. Heind. :
123
124
oa
, an . St OF ee a ee
Pan ae eee p
PREFACE TO THE COLLATIONS.
The following is Mr Swainson’s account of the mss and editions collated by him.
B. Burney ms No. 148, small quarto, parchment, probably belongs to the 13th century, but appears from the handwriting to be copied from a Ms of the 11th. This is the best of the British Museum mss. It agrees closely with Orelli’s Cod. C. (the Leyden ms 118), which belongs to the 12th century; thus in 1 25 both omit adiunaxit, 1 26 for discriptionem both have discrepationem, 1 36 for pertinentem, pertingentem, 1 95 for bipes, impes, 11 37 quodque... expletumque sit om., 11 147 spicuarem for disputarem, 111 86 protu- lissem for P. Rutilw sim. [Add 1 §17 fretum for aequum, § 18 descendens sed for descendisset, § 23 naturam intelligentis, § 25 cwraque for cur aquae, § 37 sentias qui for sententia est qui, § 43 nec intelligt quicquam om., § 63 a parte for aperte, § 66 foramata for pyramidata, § 81 Junonem om., § 82 censes apud nullum for censes Apim illum, § 85 GR. added after sententits, § 93 Silum, § 102 ratio for oratio, § 115 exerses for Xerxes. Ed.] The De Legibus which follows is styled “ De ture ciuili et naturali wusticia.” (Written in Italy.)
H. WHarleian ms 2465, late 15th cent. Parchment for the first 21 folios, the rest paper written in a different and later hand commencing with -pites of ancipites in 1 103. Followed by “ Ui- bellus de mondi essentia,” i.e. Timaeus. A parchment leaf at the end (part of a legal instrument) gives the date 1418. The first part agrees mainly with Cod. G. of Moser; thus both give causarum for rerum in 19, Jouem ignem for Jouem in 1 40, insert tmmittendique after minuendi in 1 35. It has also much-in common with Cod. Red. of Heindorf. Where it is corrected it is often impossible to decipher the original reading, and, as many of the corrections are
46 PREFACE TO THE COLLATIONS.
wrong, this is to be regretted. The paper part of the MS. agrees most closely with Cod. Fa. of Moser and Cod, Glog. of Heindorf, e.g. in 1106 disserentem for deferentem sitellam. (Written in Italy.)