VIII. Tum Velleius fidenter sane, ut solent isti, nihil tam ve- 18

rens, quam ne dubitare aliqua de re videretur, tamquam modo ex deorum concilio et ex Epicuri intermundiis descendisset, Audite, 20 inquit, non futtiles commenticiasque sententias, non opificem aedificatoremque mundi, Platonis de Timaeo deum, nec anum fatidicam, Stoicorum mpovovavy, quam Latine licet providen- tiam dicere, neque vero mundum ipsum animo et sensibus praeditum, rotundum, ardentem, volubilem deum, portenta et 25 miracula non disserentium philosophorum, sed somniantium. Quibus enim oculis intueri potuit vester Plato fabricam illam 19 tanti operis, qua construi a deo atque aedificari mundum facit? Quae molitio, quae ferramenta, qui vectes, quae machinae, qui ministri tanti muneris fuerunt? Quem ad modum autem oboe- 30 dire et parere voluntati architecti aér, ignis, aqua, terra potue- runt ? Unde vero ortae illae quinque formae, e quibus reliqua formantur, apte cadentes ad animum afficiendum pariendosque sensus? Longum est ad omnia, quae talia sunt, ut optata magis
3 haec Asc. U+, hoc X. 19 intermundiis AB!CBK + , internuntiis B?E, in- ternuntius Asc. descendisset B Asc. CNMR, descendis sed AHIL, descendens sed CEBK, descendisset sed U+. 22 mpdvoay edd., pronoeam mss. 26 oculis Ase. V Or. Ba., oculis animi mss Sch., oculis [animi] Mu. 31 e quibus X, ez quibus Asc. Sch. Mu. _ 32 aficiendum Sch. conj., efficiendum mss.
8 DE NATURA DEORUM.
20 quam inventa videantur; sed illa palmaria, quod, qui non modo
21
22
natum mundum introduxerit, sed etiam manu paene factum, is eum dixerit fore sempiternum. Hunc censes primis, ut dicitur, labris gustasse physiologiam, id est naturae rationem, qui quic- quam, quod ortum sit, putet aecternum esse posse? Quae est enim coagmentatio non dissolubilis? aut quid est, cujus princi- pium aliquod sit, nihil sit extremum? II pévova vero si vestra est, Lucili, eadem, requiro, quae paulo ante, ministros, machinas, omnem totius operis designationem atque apparatum; sin alia est, cur mortalem fecerit mundum, non, quem ad modum Plato- nicus deus, sempiternum. IX. Ab utroque autem sciscitor, cur mundi aedificatores repente exstiterint, imnumerabilia saecla dormierint; non enim, si mundus nullus erat, saecla non erant. Saecla nunc dico non ea, quae dierum noctiumque numero annuis cursibus conficiuntur; nam fateor ea sine mundi conver- sione effici non potuisse; sed fuit quaedam ab infinito tempore aeternitas, quam nulla circumscriptio temporum metiebatur; spatio tamen qualis ea fuerit, intellegi potest. [Quod ne in cogitationem quidem cadit, ut fuerit tempus aliquod, nullum cum tempus esset.] Isto igitur tam immenso spatio quaero, Balbe, cur [Ipévova vestra cessaverit. Laboremne fugiebat? At iste nec attingit deum nec erat ullus, cum omnes naturae numi- ni divino, caelum, ignes, terrae, maria, parerent. Quid autem erat, quod concupisceret deus mundum signis et luminibus tam- quam aedilis ornare? $i, ut deus ipse melius habitaret, antea videlicet tempore infinito in tenebris tamquam in gurgustio habitaverat. Post autem varietatene eum delectari putamus, qua caelum et terras exornatas videmus? Quae ista potest esse oblectatio deo? Quae si esset, non ea tam diu carere potuisset.
1 illa palmaria Day. ed. 1, illud palmare Dav. ed. 2, illa palmaris mss Sch. 3 dizxerit mss, dixit Mu. (Adn. Cr.). 7 mpdvoca Manutius, pronoea mss Sch. Mu. vero si vestra est Lucili eadem requiro ABC Mus., si vero vestra est lucili eadem require E, vero si vestra est Lucili eadem, eadem requiro Heind., vero vestra si eadem est, Lucili, eadem requiro Sch. after Lambinus, vero vestra si, Lucili, eadem est, eadem requiro Madv., vero vestra, Lucili, si est eadem, eadem requiro Or. Ba. Mu. 9 designationem CK + dissignationem ABBK Mu. 18 intellegi potest XBHKLO, intellegi non potest Asc, UCIMNV+Sch. Or. Ba. Mu. (who also suggests qui potest). quod ne—esset transposed by Wyttenbach before sed fuit 1. 16 (perhaps better before spatio), see Comm. 21 mpévoa see above.
-_
5
25
ee med
LIB. I CAP. VII—x §§ 19—235. 9
An haec, ut fere dicitis, hominum causa‘a deo constituta sunt ? 23 Sapientiumne? Propter paucos igitur tanta est facta rerum molitio. An stultorum? At primum causa non fuit, cur de improbis bene mereretur; deinde quid est assecutus? cum 5 omnes stulti sint sine dubio miserrimi, maxime quod stulti sunt; miserius enim stultitia quid possumus dicere? deinde quod ita multa sunt incommoda in vita, ut ea sapientes commo- dorum compensatione leniant, stulti nec vitare venientia possint nec ferre praesentia. X. Qui vero mundum ipsum animantem Io sapientemque esse dixerunt, nullo modo viderunt, animi natura intellegentis in quam figuram cadere posset; de quo dicam equidem paulo post; nunc autem hactenus admirabor eorum 24 — tarditatem, qui animantem immortalem et eundem beatum rotundum esse velint, quod ea forma neget ullam esse pulchrio- 15rem Plato. At mihi vel cylindri vel quadrati vel coni vel pyramidis videtur esse formosior. Quae vero vita tribuitur isti rotundo deo? Nempe ut ea celeritate contorqueatur, cui par nulla ne cogitari quidem possit ; in qua non video ubinam mens constans et vita beata possit insistere. Quodque in nostro cor- 20 pore si minima ex parte }significetur, molestum sit, cur hoc idem non habeatur molestum in deo? Terra enim profecto, quoniam mundi pars est, pars est etiam dei. Atqui terrae maximas regiones inhabitabiles atque incultas videmus, quod pars earum appulsu solis exarserit, pars obriguerit nive pruinaque longinquo 25 Solis abscessu ; quae, si mundus est deus, quoniam mundi partes sunt, dei membra partim ardentia, partim refrigerata dicenda sunt. Atque haec quidem vestra, Lucili. Qualia vero sint, ab 25 ultimo repetam superiorum. Thales enim Milesius, qui primus 30 de talibus rebus quaesivit, aquam dixit esse initium rerum, deum autem eam mentem, quae ex aqua cuncta fingeret. Si
10 natura intellegentis A, natura intellegentis C, naturam intellegentis BK, natura intellegentes B Asc., naturam intellegentes EK Mus. (except BK) U, natura et intellegentia Sch. after Hichstadt. 12 hactenus : admirabor Sch. Or. Ba. Mu. see Comm. 20 significetur uss, +significetur Or. Mu., sic incitetur Ba. after Lachmann on Luer. vi 30, sic aficiatur Sch., sentiatur Klotz. 28 vero sint Asc. V, vero est AB!CB, vero sunt UCHILMNO, om. K, vero alia sint B*E Or. Ba., vero cetera sint conj. Sch., vero} est Mu. 31 si Asc. HU+, sic ABCBK.
26
27
10 DE NATURA DEORUM.
di possunt esse sine sensu, mentem cur aquae adjunxit? Mente autem cur aquam adjun«xit, si ipsa mens constare potest vacans corpore ? Anaximandri autem opinio est nativos esse deos longis intervallis orientes occidentesque, eosque innumerabiles esse mundos. Sed nos deum nisi sempiternum intellegere qui possumus? Post Anaximenes aéra deum statuit, eumque gigni esseque immensum et infinitum et semper in motu; quasi aut aér sine ulla forma deus esse possit, cum praesertim deum non modo aliqua, sed pulcherrima specie deceat esse, aut non omne, quod ortum sit, mortalitas consequatur. XI. Inde Anaxagoras, qui acccpit ab Anaximene disciplinam, primus omnium rerum discriptionem et modum mentis infinitae vi ac ratione designari et confici voluit; in quo non vidit neque motum sensui junctum et continentem in infinito ullum esse posse, neque sensum omnino in eo quod non ipsa natura pulsa sentiret. Deinde si mentem istam quasi animal aliquod voluit esse, erit aliquid interius, ex quo illud animal nominetur; quid autem interius mente? cingatur igitur corpore externo, Quod quoniam non placet, aperta simplexque mens nulla re adjuncta, qua sentire possit, fugere intellegentiae nostrae vim et notionem videtur. Crotoniates autem Alcmaeo, qui soli et lunae reliquisque si- deribus animoque practerca divinitatem dedit, non sensit sese mortalibus rebus immortalitatem dare. Nam Pythagoras, qui censuit animum esse per naturam rerum omnem intentum et commeantem, ex quo nostri animi carperentur, non vidit dis- tractione humanorum animorum discerpi et lacerari deum et, cum miserl animi essent, quod plerisque contingeret, tum del
1 sensu, mentem Ed., sensu et mente AB2CE Mus., sensu et mentem B}, visu et mente Ase.+. cur aquae BE, cura quae A, curaque CBK. adjunxit om. CBE. Menti—ad*" ‘it om. mss., for the readings of the edd. see Comm. 12 discriptionem Al liserepationem CB, descriptionem E+. modum MSS, mondum H, mun, A c., motum Or. Ba. Sch. after Rigalt. designarit CE Mus., dissignari AB Mu. 13 sensui Asc. VUE (corr. fr. sensus) B, sensu AC Mus. 14 continentem Asc. CHMRVU, incontinentem XBKO+. in CUBV, om. ABE Mus. 15 ineo quod Kd., quo mss and edd. 17 animal[B]MAsc.+, anima ACEBK. 18 cingatur XBHKM, cingitur Asc. UOLN. 19 qua Bouh. after Augustin, quae Mss. 20 notionem mss generally, notitionem C. 24 censuit deum animum Bake conj. 24 rerum omnem AB Ase.+, rerum
omnium CEUBC, omnium TILO. 25 carperentur XBK, caperentur KE]... HLN. distractione mss, detractione Ba. after Ruhnken.
+
5
20
25
LIB. I CAP. X—XII §§ 25—29. 11
partem esse miseram ; quod fieri non potest. Cur autem quic- 28 quam ignoraret animus hominis, si esset deus? quo modo porro deus iste, si nihil esset nisi animus, aut infixus aut infusus esset in mundo? Tum Xenophanes, qui mente ad- 5 juncta omne [praeterea, quod esset] infinitum, deum voluit esse, de ipsa mente item reprehenditur ut ceteri, de infinitate autem vehementius, in qua nihil neque sentiens neque con- junctum potest esse. Nam Parmenides quidem commenticium quiddam coronae simile efficit (crefavny appellat) continente ro ardore lucis orbem, qui cingat caelum, quem appellat deum: in quo neque figuram divinam neque sensum quisquam suspi | cari potest. Multaque ejusdem monstra, quippe qui bellum, qui discordiam, qui cupiditatem ceteraque generis ejusdem ad deum revocet, quae vel morbo vel somno vel oblivione vel 15 vetustate delentur; eademque de sideribus, quae reprehensa in alio jam in hoc omittantur. XII. Empedocles autem multa alia 29 peccans in deorum opinione turpissime labitur. Quattuor enim naturas, ex quibus omnia constare censet, divinas esse vult; quas et nasci et extingui perspicuum est et sensu omni 20 carere. Nec vero Protagoras, qui sese negat omnino de dis habere quod liqueat, sint, non sint qualesve sint, quicquam videtur de natura deorum suspicari. Quid? Democritus, qui tum imagines earumque circuitus in deorum numero refert, tum illam naturam, quae imagines fundat ac mittat, tum 25 scientiam intellegentiamque nostram, nonne in maximo errore versatur? Cum idem omnino, quia nihil semper suo statu maneat, neget esse quicquam sempiternum, nonne deum om- nino ita tollit, ut nullam opinionem ejus reliquam faciat ?
Quid? aér, quo Diogenes Apolloniates utitur deo, quem sensum 5, “ath -
5 [praeterea quod esset] Ed. see Comm. 6 repre ‘ur ECLMN, repre- henderet (corr. reprehenditur) B, reprehenderetur ACBK%? uy... endetur Asc. UH (corr. reprehenderetur), reprehendendus est Klotz Adn. Cr. 1 4, perhaps repre- hendi debet. 8 commenticium Asc.INOV +, conventicium XBK +. 9 simile E, similem ABCBK + , similitudinem PU, similitudine Asc.HILOV. orepavny Werfer, stephane C, stefane A}, stefanen A?, stephanen EP Mus, continente ardore Dav., continentem ardorem Mss, continentem ardore Asc.V. 10 cingat Ernesti, cingit MSS. 12 ejusdem monstra Mss, ejusdem modi monstra H Or. Ba. Sch. Mu. after Heind. 14 revocet Orelli, revocat mss. 23 earumque Asc.CMYV, eorumque Mss generally. 25 scientiam Asc. CHMV +, sententiam XBK +,
12 DE NATURA DEORUM.
30 habere potest aut quam formam der? Jam de Platonis in- constantia longum est dicere, qui in Timaco patrem huius mundi nominari neget posse, in Legum autem libris, quid sit omnino deus, anquiri oportere non censeat. Idem et in Timaco dicit et in Legibus et mundum deum esse et caelum et astra 5 et terram et animos et eos, quos majorum institutis accepimus; quae et per se sunt falsa perspicue et inter se vehementer repugnantia. Quod vero sine corpore ullo deum vult esse, ut Gracci dicunt, ac@uatov, id quale esse possit, intellegi non potest; careat enim sensu necesse est, careat etiam prudentia, 10 careat voluptate; quae omnia una cum deorum notione com-
31 prehendimus. Atque etiam Xenophon paucioribus verbis eadem fere peccat; facit enim in lis, quae a Socrate dicta rettulit, Socratem disputantem formam dei quaeri non oportere, eun- demque et solem et animum deum dicere, et modo unum, tum 15 autem plures deos; quae sunt isdem in erratis fere, quibus ea,
32 quae de Platone diximus. XIII. Atque etiam Antisthenes in eo libro, qui physicus inscribitur, populares deos multos, naturalem unum esse dicens tollit vim et naturam deorum. Nec multo secus Speusippus, Platonem avunculum subsequens et vim 20/ quandam dicens qua omnia regantur, eamque animalem, evel-
33 lere ex animis conatur cognitionem deorum. Aristotelesque in tertio de philosophia libro multa turbat a magistro non [Platone] dissentiens ; modo enim menti tribuit omnem divinitatem, modo mundum ipsum deum dicit esse, modo alium quendam praeficit 25 mundo eique eas partes tribuit, ut replicatione quadam mundi motum regat atque tueatur, tum caeli ardorem deum dicit esse non intellegens caelum mundi esse partem, quem alio loco ipse designarit deum. Quo modo autem caeli divinus ille sensus in celeritate tanta conservari potest? ubi deinde illi tot di, si 30 numeramus etiam caclum deum? Cum autem sine corpore
1 jam X, nam UH El. 4 idem et—repugnantia follows comprehendimus in all the mss and edd. see Comm. 8 repugnant Cobet V. L. p. 460. [ut Graeci dicunt dcwuarov] Or. Ba. 9 asomaton X. 13 iis Asc., his X, 17 diximus M of Moser, dicimus X Mus. 23 a magistro non dissentiens
Diel’s Doxog. p. 539, a magistro uno Platone dissentiens XBHK Oxf. e0+, a mag. !
Plat. diss. UV Oxf. u, a mag. suo Plat. diss. Red., a magistro suo Platone non dissentiens Or. Ba, Sch. Mu. after Heind,
LIB. I CAP, XII—XIV §§ 29—36. 13
idem vult esse deum, omni illum sensu privat, etiam pru- dentia. Quo porro modo deus moveri carens corpore aut quo modo semper se movens esse quietus et beatus potest? Nec 34 vero ejus condiscipulus Xenocrates in hoc genere prudentior,
5 cujus in libris, qui sunt de natura deorum, nulla species divina describitur ; deos enim octo esse dicit, quinque eos, qui in stellis vagis nominantur, unum, qui ex omnibus sideribus, quae infixa caelo sunt, ex dispersis quasi membris simplex sit putandus deus, septimum solem adjungit octavamque lunam; qui quo
ro sensu beati esse possint, intellegi non potest. Ex eadem Platonis schola Ponticus Heraclides puerilibus fabulis refersit libros, et modo mundum, tum mentem divinam esse putat, errantibus etiam stellis divinitatem tribuit, sensuque deum privat et ejus formam mutabilem esse vult eodemque in libro rursus terram
15 et caelum refert in deos. Nec vero Theophrasti inconstantia 35 ferenda est; modo enim menti divinum tribuit principatum, modo caelo, tum autem signis sideribusque caelestibus. Nec audiendus ejus auditor Strato, is qui physicus appellatur, qui omnem vim divinam in natura sitam esse censet, quae causas
20 gignendi, augendi, minuendi habeat, sed careat omni sensu et figura. XIV. Zeno autem, ut jam ad vestros, Balbe, veniam, 36 naturalem legem divinam esse censet, eamque vim obtinere recta imperantem prohibentemque contraria. Quam legem quo modo efficiat animantem, intellegere non possumus; deum autem ani-
25 mantem certe volumus esse. Atque hic idem alio loco aethera deum dicit, si intellegi potest nihil sentiens deus, qui numquam nobis occurrit neque in precibus neque in optatis neque in votis ; aliis autem libris rationem quandam per omnem naturam
2 modo deus moveri Mu. after Schiitz, modo mundus moveri mss generally, modo mundus moveri potest, El. GU +, modo moveri Or. Ba. after Heind., modo mundum movere Sch. after Ernesti. 4 prudentior BE+Sch. Mu., prudentior est A°CBK Or. Ba. 5 de natura [B]UCV +, in natura ACEPBK. 7 nominantur Mss, moventur conj. J. 8. Reid. 8 caelo sunt KE Asc. +, caelo sint mss gene- rally. 11 et modo mundum Herv. Sch. Mu., et tamen modo mundum ABCPK+, et tum modo mundum El., ., EBCV +, et tum mundum M of Moser, Or, Ba., et dewm modo mundum Dav., modo mundum deum Walker, dum modo mun- dum Heind. 20 minuendi XBK+, minuendi immittendi El., min. immittendi- que Asc, V+, min. immutandique Herv. Dav, Heind. 23 prohibentem E Sch. 28 omnem G Red. Ase.V, omnium mss generally, see § 27.
14 DE NATURA DEORUM.
rerum pertinentem vi divina esse affectam putat. Idem astris hoc idem tribuit, tum annis, mensibus annorumque mutationibus. Cum vero Hesiodi @eoyoviav, id est originem deorum, interpretatur, tollit omnino usitatas perceptasque cognitiones deorum; neque enim Jovem neque Junonem ne- que Vestam neque quemquam, qui ita appelletur, in deorum habet numero, sed rebus inanimis atque mutis per quandam
37 significationem haec docet tributa nomina. Cujus discipuli
Aristonis non minus magno in errore sententia est, qui neque formam dei intellegi posse censeat neque in deis sen- sum esse dicat, dubitetque omnino, deus animans necne sit. Cleanthes autem, qui Zenonem audivit una cum eo, quem proxime nominavi, tum ipsum mundum deum dicit esse, tum totius naturae menti atque animo tribuit hoc nomen, tum ultimum et altissimum atque undique circumfusum et extre- mum omnia cingentem atque complexum ardorem, qui aether nominetur, certissimum deum judicat; idemque quasi delirans in lis libris, quos scripsit contra voluptatem, tum fingit formam quandam et speciem deorum, tum divinitatem omnem tribuit astris, tum nihil ratione censet esse divinius. Ita fit, ut deus ille, quem mente noscimus atque in animi notione tamquam in
38 vestigio volumus reponere, nusquam prorsus appareat. XV. At
39
Persaeus ejusdem Zenonis auditor, eos dicit esse habitos deos, a quibus magna utilitas ad vitae cultum esset inventa, ipsasque res utiles et salutares deorum esse vocabulis nuncupatas, ut ne hoc quidem diceret, illa inventa esse deorum, sed ipsa divina. Quo quid absurdius, quam aut res sordidas atque deformes deorum honore afficere aut homines iam morte deletos reponere in deos, quorum omnis cultus esset futurus in luctu? Jam vero Chrysippus, qui Stoicorum somniorum vaferrimus habetur
1 pertinentem ABE +, pertingentem CBK+. vi divina esse affectam G Manut. ut divina esse aff. ACB+, ut divind esse aff. B, ut divinam esse aff. Asc.K+, ut divina sit effecta EU El.+. — [affectam] Sch. 3 Oeoyoviay, id est originem deorum Swainson, Theogoniam i.e. or. deor. Mss., Theogoniam Man. Or. Ba. Sch., Theogoniam [id est orig. deor.] Mu. 4 usitatas X+, insitas GUH Man. Heind. 6 appelletur ABEPK +, appellatur CUTBLO + Or. Sch. 9 sententia est qui A7UCM Asc.+, sententias qui A*BEK, sentias qui CB. 13 ipsum mundum deum M edd., ipsum deum mundum mss generally. 23 dicit Asc UH+, om. XBK, dizit Sch
T5
Ga 1°)
LIB. I CAP. XIV—XVI §§ 36—42. 15
interpres, magnam turbam congregat ignotorum deorum, atque ita ignotorum, ut eos ne conjectura quidem informare possimus, cum mens nostra quidvis videatur cogitatione posse depingere. Ait enim vim divinam in ratione esse positam et in universae 5 naturae animo atque mente, ipsumque mundum deum dicit esse et ejus animi fusionem universam, tum ejus ipsius princi- patum, qui in mente et ratione versetur, communemque rerum naturam universitatemque omnia continentem, tum fatalem vim et necessitatem rerum futurarum, ignem praeterea et eum, quem -o ante dixi, aethera, tum ea, quae natura fluerent atque manarent, ut et aquam et terram et aéra; solem, lunam, sidera universi- tatemque rerum, qua omnia continerentur, atque etiam homines eos, qui immortalitatem essent consecuti. Idemque disputat 40 aethera esse eum, quem homines Jovem appellarent, quique (5 aér per maria manaret, eum esse Neptunum, terramque eam esse quae Ceres diceretur, similique ratione persequitur voca- bula reliquorum deorum. Idemque etiam legis perpetuae et aeternae vim, quae quasi dux vitae et magistra officiorum sit, Jovem dicit esse, eandemque fatalem necessitatem appellat, 20 sempiternam rerum futurarum veritatem; quorum nihil tale est, ut in eo vis divina inesse videatur. Et haec quidem in 41 primo libro de natura deorum; in secundo autem vult Orphei, Musaei, Hesiodi Homerique fabellas accommodare ad ea, quae ipse primo libro de dis immortalibus dixerat, ut etiam veterrimi 25 poétae, qui haec ne suspicati quidem sint, Stoici fuisse vide- antur. Quem Diogenes Babylonius consequens in eo libro, qui inscribitur de Minerva, partum Jovis ortumque virginis ad physiologiam traducens disjungit a fabula.