M. Manilii Astronomicon liber explicit quartus incipit eiusdem quintus Ui.

LTBER OUINTUS.
Jiic alius finisset iter signisque relictis, quis aduersa meant stellarum numina quiuque quadriiugis et Phoebus equis et Delia bigis, non ultra struxisset opus caeloque rediret
5 ac per descensura medios percurreret ignes.
8 me properare uiam mundus iubet omnia circum sidera uectantem et toto decurrere caelo,
10 cum semel aetherios iussus conscendere currus summum contigerim sua per fastigia culmen. hinc uocat Orion, magni pars maxima caeli, et ratis heroum, quae nunc quoque nauigat astris, fluminaque errantis late sinuantia flexus,
15 et bifer et cetura squamis atque ore tremendo, Hesperidumque uigil custos et diuitis auri, araque, diuorum cui uotum soluit Olympus; illinc per gerainas anguis qui labitur arctos,
20 heniochusque memor currus, plaustrique bootes, atque Ariadneae caelestia dona coronae, uictor et inuisae Perseus cura falce Medusae, Andromedamque negans genitor cum coniuge Cepheus, quique uolat stellatus equus, celerique sagittae
ad marg. 1 Liber V\ — 1 finis set Im relictis g relatis to strinxissetlc struxisset gm — 5 perciirreret m decurreret (o post v. 5. vss. 6. 7 Saturni louis et Martis Solisque sub illis post Venerem et Maia natum te luna uaganteni versus spurii in 0 leguntur — 8 mundus o libet o cirea m (L) — 9 uectantur o et om. o — 10 aetherioslg \\ conscendere \m descendere gc curros m — 11 contingerim m — 12. 13 magnipars maxima caeli etratis Jieroum. (heorum) seruat ra (uvi) om. Igc — 13 qici g quam c quae Ira — 14 erraniis 1 errantes gc errantis m — 15 biferumo caecum 1 cecum g coeeum c cecum m spuamis g [squamas c adqv£ cm ora 1 — 16 diuitis detauri m — 19 anguis o — 20 Eniochusq. o boote c — 23 Andromedanque m negut c — 24 quaque o uolat o.
124 r.iber V. 25-52.
25 delphinus certans, et luppiter alite tectus, ceteraque in toto passim labentia caelo. quae mihi per [)roprias uires sunt cuncta canenda, quid ualeant ortu, quid cum merguntur in undas, et quota de bis sex astris pars quaeque reducat.
30 has stellis proprias itires et tempora rernm constituit magni quondam fahricator Olympi. uir gregis et ponti uictor, cui parte relicta nomen onusque dedit, nec pelle inmunis ab ipsa, Colchidis et magicas artes qui uertere lolcon
35 Medeam iussit mouitque uenena per orbem; nunc quoque uicinam puppim, ceu nauiget, argo a dextri lateris ductat regione per astra. sed cum prima suos puppis consurgit in ignes, quattuor in partes cum corniger extulit ora,
40 illa quisquis erit terris oriente creatus,
rector erit puppis clauoque inmobilis haerens mutabit pelago terras uentisque sequetur fortunam totumque uolet transnare profundum classibus atque alios Minyas aliumque uidere
45 Phasin et in cautes Tiphyn superare trementem. tolle istos ortus hominum sub sidere tali, sustuleris bellum Troiae classemque sohitam sanguine et appulsam terris; non inuehet undis Persida nec pelagus Xerxes facietque tegetque,
50 mersa Syracusis Salamis non merget Athenas, Punica nec toto fluitabunt aequore rostra, Actiacosue sinus inter suspensus utrimque
25 delfinus Ig Ippiter m — 29 e^ quod rfe Igc et quod adebisse xastris m 2nr 0 queque Ini qucnque g — 30 «6 stellis o uictor ponti g ponti uidor u) — 33 honos g inmunis m — 34 cholchidis Ig colcludis m ue^t^e 1 uertere gc uisere m cholchon o — 36 celi nauiget o arco m — 37 ac d. g ducat o — 38 ignes 1 c ignis g m — 39 partis m partes w hora.s 1 hora ra horas c ora g — 40 illis lcm illi^s g quisq''^ 1
Rec-tor
quisq'erit in g quisquis erit c m — 41 Pectus l puppini 1 puppi m inniobilis m fter& 1 haeretc — 42 mutauitlm uentrisq. m — 43 nitumq. m trans mare g transnare Im — 44 menses o — 45 thiphum 1 tiphum m c typhl g trireme g — 46 portus 1 c portur m ortus g — 47 substuleris Im solutum 1 solutum m — 48 adptilsam 1 adp. m (L) nomine heundis m — 49 per sidera 1 m Sydera g c Xerxen 1 g Xerxes c Xerxenus m facietque o — 50 uera 1 g c Vtra m solamis 1 solamis g — 52 utrunque m.
Liber V. 53-84. 125
orbis, et iii pouto caeli fortuna natabit.
his ducibus caeco ducuntur in aequore classes,
55 et coit ipsa sibi tellus, totusque per usus diuersos rerum uentis arcessitur orbis. sed decuma lateris surgens de parte sinistri maximus Orion magnumque amplexus Olympum, quo fulgente super terras caelumque trahente
60 ementita diem nigras nox contrahit alas, sollertis animos, uelocia corpora finget atque agilem officio mentem curasque per omnis indelassato properantia corda uigore. instar erit populi totaque habitabit in urbe
65 limina peruolitans unumque per omnia uerbum mane salutandi portans communis amicus. sed cum se terris aries ter quiuque peractis partibus extollit, prinmm iuga tollit ab undis heniochus cliuoque rotas conuellit ab imo,
70 qua gelidus boreas aquilonibus iustat acutis. ille dabit proprium studium caeloque retentas, quas prius in terris agitator amauerat, artes: stare leui curru moderantem quattuor ora spumigeris frenata lupis et flectere equorum
75 praeualidas uires ac torto stringere gyro. sed cum laxato fugerunt cardine claustra, exagitare feros pronumque anteire uolantis uixque rotis leuibus summum contingere campum uincentem pedibus uentos; uel prima tenentem
80 agmina in obliquum oursus agitare maliguos obstantemque mora totum praecludere circura, uel medium turbae nunc dextros ire ])er orbes fidentem cam])o, nunc meta currere acuta spemque sub extremo dubiam suspendere casu.
57 sed \\suma lateris \ sed dens malatcriis m sed summa gc — 59 quodlm fulgent g trahentem cm — 60 Et mentitalcm ementita g aras g sollertlsl sollerfes c soller tis gm — 62 aligem g omnis m oWs isi — 63 inde lassato gm in"^ lassatol corde uidereo — 64 totaqne m totoqiie^a hahitaiiitl habitauit m habitabit gc orbe o — 70 ad quilonibus m (L) auitis m — 71 illa g retentans g retentas 1 m — 73 quattuor o spumiferis g — 75 praeualidh 1 praeualidis m iorto m toto lo guiro m — 76 llldeMm m at cum co — 77 exagi^are 1 exagiare m uolantis 1 uolantes c — 80 oblicum. m — 81 obsantemque m.
126 Liber V. 85-111.
85 nec non alteruo desultor sidere dorso.
quadrupedum et stabilis poterit defigere plautas perque uolabit equos, ludet per terga uolautum. aut solo uectatus equo nuuc arma mouebit, uunc leget iu lougo per cursum praemia circo. 90 quicquid de tali studio formatur, habebit.
hiuc mihi Sahnoueus, qui caelum imitatus iu urbe poutibus impositis missisque per aera quadrigis expressisse sonum mundi sibi uisus et ipsum admouisse louem terris, dum fuhuiua fingit, 95 sensit et iumeusos igues super ipse secutus morte louem didicit, generatus possit haberi. hoc geuitum credas de sidere Bellerophontem imposuisse uiam mundo per sigua uolautem, cui caelum campus fuerat terraeque fretumque
100 sub pedibus; uon uUa tulit uestigia cursu. his erit heniochi surgeus tibi forma notanda. cumque decem partes aries duplicauerit ortus, incipient haedi tremulum producere meutum hirtaque tum demum terris promittere terga,
105 qua dexter boreas spirat. ne crede seuerae froutis opus sigui: strictos iu corda Catonis abreptumque patri Torquatum et Horatia facta. maius ouus signo est, haedis uec tauta petulcis couueniuut; leuibus gaudeut lasciuaque siguaut
110 pectora et in lusus agilis agilemque uigorem desudaut, uario ducunt iu araore iuuentam;
uadit
86 quadripedum m stabiRs 1 stahiles c pfctn'"'* 1 — 87 "per quos labit 1 per quos labit g per quos uadit c per quo lahite quos m ludet o terra 1 — 89 licet o per cursum m per cursus (o — ^90 quiUquid 1 quidquid m quicquid w — 91 imitatus Im imitatur gc urhe m orhe o) — 92 pontibus giu montibus lc inpositis m — 94 atqtie mouisse m de fuhnine o — 9.5 inimensos o — 97 deffidere 1 diffidere gc de sidere m bellerophontem 1 bellorophontem g helle rophontem m — 98 inposuisse gm — 100 non ulla m non nulla o) cursus m cursu Ig campum c — 101 his o conqnda 1 conandam cananda g canenda c — 102 partis 1 partis gm partes c artes dupl. m ortm o — 103 heduli Im — 104 producere g — 105 ne crede m nec crede o) — 106 signi strictos 1 g s'^nis trictosque m incodq 1 incoda g m incude c catonis o — 107 abrup- tumque Im abruptamque g ab rubtamquec — 108 petidcis g peculcisoi — 109 gaudetl — 110 illusus g ugiles u — 111 desldant 1 desiddut m inaniore m iuuenti l iuuentue m.
Liber V. 112—141. 127
in uulnus numquam uirtus; sed saepe libido
impellit, turpisque emitur uel morte uoluptas.
et minimum eecidisse malum est, quia crimine uictum. 115 nec non et cultus pecorum nascentibus addunt
pastoremque suum generant, cui fistula collo
haereat et uoces alterna per oscula ducat.
sed cum bis denas augebit septima partes
lanigeri, surgent Hyades. quo tempore natis 120 nulla quies placet, in nuUo sunt otia fructu ;
sed populuni turbamque petunt rerumque tumultus;
seditio clamorque iuuat, Gracchosque tenentis
rostra uolunt montemque sacrum rarosque Quirites,
pacis bella probant curaeque alimenta ministrant. 125 inniundosque greges agitaut per sordida rura;
et fidum Laertiadae genuere syboten.
hos generant Hyades mores surgentibus astris.
ultima lauigeri cum pars excluditur orbi,
quae totum ostendit terris atque eruit undis, 130 Olenie seruans praegressos tollitur haedos,
egelido stellata j^olo, quae dextera pars est
officio magni mater louis. illa tonandi
fundamenta dedit pectusque impleuit hiautis
lacte suo, dedit et dignas ad fulmina uires. 135 hinc fidae mentes tremebundaque corda creantur
suspensa ad strepitus leuibusque obnoxia causis.
his etiam ingeuita est uisendi ignota cupido;
ut noua pernices quaeruut arbusta capellae
semper et ulterius pascentes tendere gaudent. 140 taurus in auersos praeceps cum tollitur ortus,
sexta parte sui certantis luce sorores
113 in^yeUitlm more 1 — 114 quia o uictum o — 117 hereat]g — 118 artesm — 119 surgent corr. ex surgunt m nati o — 122 grecosque Imc gre.cosque g tenentes gc — 12G fidunt 0 nerciadu 1 nercia du gc uerciadu ra genueres m syboetem o — 128 orbis o — 130 hedos o — 131 et gelido Igc egelido m que 1 que gm dextera o — 132 tonanti o fundamentao inpletiitm — 135 fidae o creatur l creatur m ereantur gc — 136 sus- pensas o trepidm 1 trepidis c trepid g trepitus (t corr. ex d) ra (L) letiibus obn. Igc lenibusque ra — 137 etiam tam ingeniem 1 etiam ingenium gc ingeniestuise^idi m uisendi 1 uiscendi g uicendi c — 138 p. noctisq. 7'uunt Igc per noctis quaerunt m — 1-10 adnersos o preces aUollitur lc, praeccpsque att. g praeceps copeUitur m — 141 cer- tantes o lucis odores Igc luce sorores ra.
128 Liber V. 142—169.
Pleiadas ducit. quibus aspirantibus almam in lucem eduntur Bacchi Venerisque sequaces, perque dapes mensasque super petulantia corda
145 et sale mordaci dulcis quaerentia risus. illis cura sui cultus frontisque decorae semper erit: tortos in fluctum ponere crines, aut uinclis reuocare comas et uertice denso fingere et appositis caput emutare capillis
150 pumicibusque cauis horrentia membra polire atque odisse uirum sterilisque optare lacertos. femineae uestes nec in usum tegmina plantis, sed speciem, fictique placent ad mollia gressus. naturae pudet, atque habitat sub pectore caeco
155 ambitio, et morbuni uirtutis nomine iactant.
semper amare parum est; cupient et amare uideri.
iam uero geminis fraterna ferentibus asfcra in caelum summoque natantibus aequore ponti, septima pars leporem tollit. quo sidere natis
160 uix alas natura negat uolucrisque meatus;
tantus erit per membra uigor referentia uentos. ille prius uictor stadio quam missus abibit; ille cito motu rigidos eludere caestus, nuuc exire leuis missas, uunc mittere palmas
1G7 mobilibusque citos ictus glomerare lacertis.
165 ille pilam celeri fugientem reddere planta
166 et pedibus pensare manus et ludere folle;
168 ille potens turba perfundere membra pilarum per totumque uagas corpus disponere palmas,
142 Peliades g pleiades 1 c pleidas m — 143 edumnt o haeclii m bachi (o
frontisq. tk-core
sequacls 1 seqimcis w — 145 mordacis Imc mordaci g — 146 fortisq. decorde 1 frocitisque decorde m — 148 iindis o psruoeare 1 peruocare ra — 149 adpositis m ennctare m(L) — IbO punicibusque g menbra gm — 151 sterilesq. c — 152 nec insunto tecmina m — 153 specie o ficfeqne 1 fictaeque m fictique gc — 154 caeco o — 155 lactantl lactant m lictant c iactant g — 156 aniere m uideri m uiderelg — 157 uero om. Im tulit c — 160 uolucrisq. 1 uolucrisque g uolu erisque m (L) uolo crisq. m (E) — 161 menbra gm ref. uietor Igc uentos m — 163 moritur Igc motu m — 164 missam c — 166 pinsare o fulto o — 167 molihusque 1 cito sic tu4)s m — 168 mhra 1 mehra iii menhra g pilatum 1 g jnlarum m ceiia pilarmn c — 169 uayuso.
Liber V. 170—197. 129
170 iit teneat tantos orbes sibique ipse reludat et uelut edoctos iubeat uolitare per ipsum. inuigilat somnis, curas industria uincit; otia per uarios exercet dulcia lusus.
nunc cancro uicina canam, cui parte sinistra
175 consurguut iugulae. quibus aspirantibus orti te, Meleagre, colunt flammis habitantibus ustum, reddentemque tuae per mortera munera matri, cuius et ante necem paulatim uita sepulta est, atque Atalanteos conatum ferre labores;
180 et Calydonea bellantem rupe puellam
uincentemque uiros et, quam potuisse uidere uirgine maius erat, sternentem uulnere primo; quamque erat Actaeon siluis imitatus et ante quam canibus noua praeda fuit. ducuntur et ipsi
185 retibus et claudunt campos formadine mortis mendacisque parant foueas laqueosque tenacis currentisque feras pedicarum compede nectunt; aut canibus ferroue necant praedasque reportant. simt, quibus in ponto studium est cepisse ferarum
190 diuersas facies et caeco missa profundo sternere litoreis monstrorum corpora harenis horrendumque fretis in bella lacessere pontum et colare uagos inductis retibus amnes, ac per nulla sequi dubitant uestigia praedas.
195 luxuriet quia terra parum, fastidiet orbem
uenter, et ipse gulam Nereus ex aequore pascet. at procyon oriens, cum iam uicesima cancro
170 teneantl teneant m teneat gc ipsa o reludat o — 171 edictosl edictos m iuueat m — 172 inuigitat stmmis m — 175 adspirantibtis 1 aspirantibus u) — 176 flammas 1 hdbentihxis m habitantibus o) — 179 ad lanteos 1 adlanteo c athlanteos g atalanteos m conatu.s 1 conatur m conatum gc — 180 calidonea o capellam g — 181 uidere m uideri co — 182 natus g — 183 quamque o erat tacteon 1 erat tactaeon m
iiiortis
acteon gc imitandus o — 185 montes 1 montes m mortis gc — 186 mendaclsq. 1 mendacesque c tenaces o — 187 curentisque m — 188 feruore c — 190 missq 1 — 191 monstrarum 1 habeiis 1 habetis m habenis gc — 192 2^'^cis Qi '" cessere 1 cessere m — 193 amnts 1 amnes c amnis gm — 194 dubitat o — 195 luxuria o qm m quia (o — 196 gilam 1 gilam m pascit o — 197 aci \ ad m procion o post cancro adduut est Igc.
ManUiog. I. 9
130 I^i^^si" V. 198—226.
septimaque ex undis pars sese emergit in astra, uenatus non ille quidem, uerum arma creatis
200 uenandi tribuet: eatulos nutrire sagacis
et genus a proauis, mores numerare per urbes, retiaque et ualida uenabula cuspide fixa lentaque contextis formare bastilia nodis, et quodcumque solet uenaudi poscere cura,
205 iu proprios fabricare dabit uenalia quaestus. cum uero in uastos surgit Nemeaeus hiatus, exoriturque canis, latratque canicula flammas et rabit igne suo geminatque incendia solis. qua subdente facem terris radiosque mouente
210 dimicat in cineres orbis fatunique supremum sortitur, languetque suis Neptunus in undis, et uiridis nemori sanguis decedit et herbis. cuncta peregrinos orbes animalia quaerunt, atque eget alterius mundus. natura suismet
215 aegrotat morbis nimios obsessa per aestus inque rogo uiuit; tantus per sidera feruor funditur, atque uuo ceu sunt iu fulmine cuncta. haec ubi se ponto per primas extulit oras, nascentem quam nec pelagi restinxerit unda,
220 effrenos animos uiolentaque pectora finget irarumque dabit fletus odiumque metumque totius uulgi. procurruut uerba; loquentis ante os est animus; nec magnis concita causis corda micant, et liugua rabit, latratque loquendo
225 morsibus et crebris dentes in uoce relidit. ardescit uitio uitium, uiresque ministrat
198 sese ora. m (in Im^ supra addit) — 200 trihuit o sagacis 1 sagaces c — 201 apaut l aproam m artes c — 202 fixta 1 — 203 contexos 1 astilia o — 204 qui- cumquem quodcumqueoi pascereg — 20f) j^ropriosm propriasw — 206 surgeto nemeuso — 201 canis 0 flammasl flammis c fiammas gm — 208 rapietl rajntgc rapet m —
frljis
209 mouente Ig mouentem cm — 212 nemoris m utidis g — 215 morbiis 1 — 217 ceu stint in flumine o ■ — 218 pontq 1 ponta m proximas o horas o — 219 Nascentem "' quem pelagi restrinxerit 1 (coll. Vrat. restinxerit) si qiiem p. gc quam nec m restrinxerit m restinxerit g perstrinxerit c — 220 fingit 1 fingit m finget g stringit c — 221 fietus o — 222 procurrunt m praccurrunt m — 223 condita o — 224 raphit 1 rahit m (lu v,) rapit gc — 225 relinquid l relinquit mc reliquit g.
Liber V. 227—252. 131
Bacchus et in flaminam saeuas exsuscitat iras.
nec siluas rupesque timent iiastosque leones
aut spumantis apri dentes atque arma ferarum 230 effuuduntque suas concesso in corpore flammas.
nec talis mirere artes sub sidere tali;
cernis, ut ipsum etiam sidus uenetur in astris;
praegressum quaerit leporem comprendere cursu.
ultima pars magni cum tollitur orta leonis, 235 crater auratis surgit caelatus ab astris.
inde trahit quicumque genus moresque, sequetur
inriguos ruris campos amnesque lacusque
et te, Bacche, tuos nubentem iunget ad ulmos,
disponetque iugis imitatus fronte choreas, 240 robore uel proprio fidentem in bracchia ducet,
teque tibi credet, Semeleque a matre resectum
adiunget calamis segetemque iuterseret uuis;
quaeque alia innumeri cultus est forma per orbem,
pro regione colet. nec parce uiua recepta 245 hauriet e mustis et fructibus ipse fruetur
gaudebitque mero mergetque in pocula mentem.
nec solum terrae spem credet in annua uota;
annonae quoque uectigal mercesque sequetur,
praecipue quas umor alit nec deserit unda. 250 talis effiuget crater umoris amator.
iani subit Erigone. quae cum tibi quinque feretur
partibus ereptis ponto, toUentur ab uudis
227 baechus m bachus Ig flammam m flamma u) seua sexsuscitat m — 228 ripasque Igc rtipesque m — 229 et spumantis m at sp. lo adque m — 230 et fundunt quae m concerso 1 corpore m rohore o) flam artis gl sub s. o — 232 ueneretur 1 ueneretur w — 234 orta m ora gl ore c — 285 creteram (L) cetera auratis Uo ceteraque w — 236 sequentur Igc sequetur m — 237 inriguos m — 238 | \ecce m ecce g Baeche m Bache o> tuas m tuos to — 239 dis- potietuem disponetquea) frontem{\S) frondew — 24:0 findentemlfindentemgfundentemc fidentem m ducit c — 241 ^ibi 1 sibi o) credit o semper qui matre o — 242 adiungit o ialamis 1 thalamis gc segentemque m interserit o — 243 etforma o — 244 colet m colit w parte 1 parte m parce gc — 245 emiseris o frugibus lc fructibus gm fouetur o — 246 mergUque 1 — 247 terra m m anima m inajiia c — 249 ^umor 1 umor m humor gc — 250 toZfs 1 tales c crateru moris Im crateru mortis g cratu moris c amatus c — 251 subiit c ter o (1?) feruntur o.
9*
132 Liber V. 253-281.
cara Ariadneae quondam monimenta coronae, et mollis tribuent artes. hinc dona puellae
255 namque nitent. illinc oriens est ipsa puella. illa colet nitidis gemmantem floribus hortum, pallentis uiolas et purpureos hyacinthos liliaque et Tyrias imitata papauera luces uernantisque rosae rubicundo sanguine florem;
260 caeruleum foliis uiridemue in germiue collem conseret et ueris depinget prata figuris, aut uarios nectet flores sertisque locabit
263 effingetque suum simile; aut in mutua pressos
265 incoquet atque Arabum siluis mulcebit odores et Medos unguenta dabit referentia flatus, ut sit adulterio sucorum gratia maior. munditiae cultusque * * artesque decori et lenocinium uitae praesensque uohiptas.
270 uirginis hoc anni poscunt floresque coronae. at cum per decimam consurgens horrida partem spica feret praestans uailantis corpus aristas, aruorum ingenerat studium rurisque colendi: seminaque in fenus sulcatis credere terris
275 usuramque sequi maiorem sorte receptis
frugibus innuraeris atque horrea quaerere messi quod solum decuit mortalis nosse metallum; nuUa famas, non uUa forent ieiunia terris; diues erat census saturatis gentibus orbi —
280 et si forte labor ruris tardauerit, artes,
quis sine nulla Ceres, non ullus seminis usus:
253 cara o monimenta g — 254 mollis 1 moUes c tribuent o artes o — 255 nam quae 1 nam qua m — 256 ille o frorihus g ortum Ig — 257 pallentes o hyacinchtus l hiachinchos m hiacinctos g-— 258 iliaque m — 260 caeruleum foliis Igc caeruleumque foliis m germine m gramine o) — 261 consereret ueris m depinguet 1 depinguet g — 262 nectlt 1 nectit m locauit m — 263 et fingetque m effingetque o) suo.s 1 suus c suum gm similesque sidus in 1 similes in g sidus simiksque in m — 265 Incoque'^ atque 1 — 266 medios o — 267 ad ulterio Ig ad ulterios ueorum m — 268 cultus- que artesque decori o — 271 ad cum m X'""'" 1 decimam u) — 272 j^raesens ualentis 1 gc praesens uallantis m — 275 maioris c maiorem (o — 277 mortalis o — 279 saturati c orbis c orbi (o — 280 iuris o tardanerit o actis m artes lo.
LiberV. 282—309. 133
subdeie fracturo silici fruraenta superque
ducere pendentis orbes et mergere farra
ac torrere focis hominumque alimenta parare 285 atque unum genus in multas uariare figuras.
et quia dispositis habitatur spica per artem
frugibus, et structo similis componitur ordo,
seminibusque suis cellas atque horrea praebet,
sculpentem faciet sanctis laquearia templis 290 condentemque nouum caelum per tecta Tonantis.
haec fuerat quondam diuis concessa figura;
nunc iam luxuriae pars, et triclinia templis
concertant; tectique auro iam uescimur auro. sed parte octaua surgentem cerne sagittam 295 chelarum. dabit et iaculum torquere lacertis
et calamum neruis glebas et mittere uirgis
pendentemque suo uolucrem deprendere caelo
cuspide uel triplici securum figere piscem.
quod potius dederim Teucro sidusue genusue, 300 teue, Philoctete, cui malim credere parti?
Hectoris ille faces arcu teloque fugauit,
mittebat saeuos ignes qui mille carinis;
hic sortem pharetra Troiae bellique gerebat
maior et armatis hostis subsederat exul. 305 quin etiam ille pater tali de sidere cretus
esse potest, qui serpentem super ora cubantem,
infelix, nati sanguenque animamque bibentem
sustinuit misso petere ac prosternere telo.
ars erat esse patrem; uicit natura periclum,
282 facturos luci 1 facturos Iv^i gc facturos liti m — 283 pendentes Igc pendentis m sacra^ farra l sztcm g farra cm 283 collocat g post 284 — 285 Etque m uariasque o — 286 habeatur 1 habeatur g habitatur cra — 287 destructos Im distructos c exstructos g — 289—293 antiqua manus inscripsit in I. in marg. a manu recentiore : olim lacuna. restituimus 1 hi uersus infra reiciendi g in marg. —
+ snKittis
290 tenacis o — 292 et om. m — 295 lacertis 1 sagittis c lacertis w — 297 de- pendere 1 c — 299 quxid o totius 1 g tocius m totus c tecicro o — 300 tene m mallim 1 mallum m mallim g — 301 arcu ^* telaque 1 arcu teloque g arcu telumque m arcus et tela c — 302 mittebatque suos ignes et o — 303 orta in m ortam co pharetro m pharetram o) bellumque o — 305 pater ille c — 307 sonumque o uiuentem 1 uiuentem m — 309 arserat gl.
134 Liber V. 310—335.
310 et pariter iuuenem somnoque ac niorte louauit tunc iterum natum et fato per somnia raptum. at cum secretis improuirlus hacdus in astris erranti similis fratrum uostigia quaerit postque gregem longo producitur interuallo,
315 sollertis animos agitataque pectora in usus effingit uarios nec deficientia curis nec contenta domo; populi sunt illa ministra perque magistratus et publica iura feruntur. non illo coram digitos quaesiuerit hasta,
320 defueritque bonis sector, poenamque lucretur noxius, et patriam fraudarit debitor aeris; cognitor est urbis. nec non lasciuit amores in uarios ponitque forum sua datque Lyaeo; mobilis in saltiis et scenae mollior actor.
325 hinc nascente lyra cum pars uicesima sexta 339 chelarura surget, testudinis enstat uadis
326 forma per heredem tantum post fata sonantis, qua quondam somnumque feris Oeagrius Orpheus et sensus scopulis et sihiis addidit aures
et Diti lacrimas et morti denique finem.
330 hinc uenient uocis dotes chordaeque sonantis, garrulaque in modulos diuersa tibia forma, et quodcumque manu loquitur flatuque mouetur. ille dabit cantus inter conuiuia dulcis mulcebitque sono Bacchum noctemque tenebit.
335 quin etiam curas inter secreta mouebit
310 sdnoque g — 311 vatom fatumo — 812 adm quu\ — 315 sollerthl sollertes c agitaque ra pedore 1 m fudit pro in usus c — 316 effingit g et fingit w — 319 illol illom tdlo gc curam o digito o qtiae uiuerit m quiuiuerit 1 qui uiuerit gc hastaeg — B20deftieritbonism — B22urMsm uerhi-s (o amoiis \ amorism amarisgc — 323 ponetque 1 ponetque m ponitque g c sua detque g suadetque co — 324 nobilis o
+ ire
sene 1 seue g stene m arte 1 ire c — 325 nunc surgent elyrate studinise natat m —
+ srjinimque
326 prefata 1 pfata g jplata c post fata m tonantis c — 327 sonitumq. 1 sonitumq. g sonumque c somnumque m — 328 sensus s ex c corr. m adidit m (L) — 329 dici m
-1- sonaiitis
deneque m{h) — 330 uoceso dotiso Jioreaequem boreaeque m sontis\ — SSl garm- laque modulos \hx garrula quae m. gc — 333 dulcis o — 334 sine c noctesque Igc noctemque m.
Liber V. 336—362. 135
carmina furtiuo modulatus murmure uocem
solus et ipse suas semper cantabit ad aures. 338 hinc distantc lyra quac cornua ducct ad astra 340 quid regione nepae uix partes octo trahentis
ara feret turis stellis imitantibus ignem —
in qua deuoti quondam cecidere gigantes;
nec prius armauit uiolento fulmine dextram
luppiter, ante deos quam constitit ipse sacerdos, — 345 quid potius fingens ortus, quam templa colentis
atque auctoratos in tertia iura ministros
diuorumque sacra uenerantis numina uoce,
paene deos, et qui possint uentura uidere?
quattuor appositis centaurus partibus effert 350 sidera et ex ipso mores nascentibus addit.
aut stimulis agitabit onus mixtosque iugabit
semine quadrupedes, aut curru celsior ibit,
aut onerabit equos armis, aut ducet in arma.
ille tenet medicas artes ad membra ferarum 355 et uon auditos mutarum tollere raorbos.
hoc est artis opus, non exspectare gementis
et sibi non aegrum iam dudum credere corpus. hunc subit arcitenens, cuius pars quinta nitentem
arcturum ostendit ponto; quo tempore natis 360 fortuna ipsa suos audet committere census,
regalis ut opes et sancta aeraria seruent,
regnantes sub rege suo rerumque ministri,
336 carminel =mine g (corr. mainis 3) carmina mc — 337 cantauit Im adiuris m — 338 ni\\c 1 hic oj distante lyra cum pars uicesima sexta chelarum surget quae cornua ducet ad astra 0 {surgent 1 surgent m surget g ducit ra) — 340 quid m
pari iiix
quod \ qdgc paruis 1 pauis m pari uix gc partis 1 partes c partis gm — 341 ferens o thuris 0 — 343 dextrg 1 dextra m — 344 lupiter m constituit 1 — 345 (guod o fingent ortus o colentes lc colentis gm — 347 uenerantts 1 uenerantes c u^ces o — 348 pene o possint m — 349 adpositis 1 adp. m centurus g — 350 sidera \mc sidere g more Im morem g more c — 351 agitauit aut omls 1 (agit aut 1 Vrat. coll.) agit automis gc agitauit onus ra mixtosque g mixtasque lcm — 352 quadripedes o curru g currus (fl — 353 onerauit 1 onerauit m onerahit gc — 354 medias g c m — 355 mutarunt o — 356 expectare o gementes g — 357 aegros o eorpus 0 — 358 Hunc o arcetenem 1 arquitenens m par m — 359 nantis 1 nantis m natis g c — 361 regalh 1 opus 1 opus m sca 1 g sancta m seruit m — 362 regng 1 regm m.
136 T^iber V. 363—389.
tutelamque gerant populi, domibusue regendis praepositi curas alieno limine claudant. ■ 365 arcitenens cum se totum produxerit undis, ter decuma sub parte feri formantibus astris plumeus in caelum nitidis olor euolat alis. quo surgente trahens lucem matremque relinquens ipse quoque aerios populos caeloque dicatum
370 alituum genus in studium censusque uocabit. mille fluent artes: aut bellum indicere mundo et medios inter uolucrem prensare meatus, aut nidis damnare suis ramoue sedentem, pasceutemue super surgentia deicere lina.
375 atque haec in luxum; iam uentri longius itur quam modo militiae; Numidarum pascimur oris Phasidos et lucis; arcessitur inde macellum, unde aurata nouo conuecta est aequore pellis. quin etiam liuguas hominum sensusque docebit
380 aerias uolucres nouaque in commercia ducet uerbaque praecipiet naturae lege uegata. ipse deum cycnus condit uocemque sub ilio, non totus uolucer, secumque inmurmurat intus. nec te praetereant, clausas qui culmine summo
385 pascere aues Veneris gaudent et reddere caelo ac certis reuocare notis; totamue per urbem qui gestant caueis uolucres ad iussa paratas, quorum omnis paruo consistit passere census. has erit et similis tribuens olor aureus artes.
363 et 364 collocant post 374 o 363 gerunt g — 364 limile gl claudunt g — 365 Arcetenens 1 arquitenens m — 366 ter decuma 1 ter decima g m fieri g — 367 plumeos 1 olore uolantis Igc ut tibi solore uolat alis m — 370 alituumque l
+ alifuum
altiuuque g alitumque m (Ug) in om. o — 372 pensare 1 pensare ra prensare gc —
+ ni dis + druiare + deicere
373 nitidos clamare 1 m c nitidos clamare g ratione c — 374 dicere 1 c dicere g
uina
luna 1 uina gc ducere lina ra — 375 ihit c — 376 Qua modo m horis Igc oris m —
con
377 Fasidos \gm ducis Imc dulcis g — 378 effecta 1 effecta m confecta c conuecta g — 380 nouasque 1 nouasque m comertia 1 commertia g ducet g ducit w — 381 natura elege necata m — 382 cignus Ig cycnus m colit c — 383 inmurmurat gm —
u
385 ueneris gaudent m gaudent ueneris w caecos o — 386 At 1 aut to totamue o — 387 geMat 1 acaueis m — 388 constitit m pascere m — 389 heserit g hae serit 1 Has erit m (L) color Ig olo taureus m.
Liber V. 390—419. 137
390 anguitenens magno circumdatus orbe draconis
cum uenit in regioue tuae, capricorne, figurae,
non inimica facit serpentum membra creatis;
accipient sinibusque suis peploque fluenti
osculaque horrendis iungent impune uenenis. 395 at cum se patrio producet in aequore piscis
in caelumque ferens alienis finibus ibit,
quisquis erit tali capiens sub tempore uitam,
litoribus ripisue suos circumferet annos
pendentem et caeco captabit in aequore piscem, 400 cumque suis domibus concha ualloque latentis
protrahet inmersus. nihil est audere rolictum;
quaestus naufragio petitur, corpusque profundo
inmissum pariter cum praeda exquiritur ipsa.
nec semper tanti merces est parua laboris: 405 censibus aequuntur conchae lapidumque nitori;
uix umquam locuples oneratur terra profundo.
tali sorte suas artes per litora tractat,
aut emit externos pretio mutatque labores
institor aequoreae uaria sub imagine mercis. 410 cumque fidis magno succeduut sidera mundo,
quaesitor scelerum ueniet uindexque reorum,
qui commissa suis rimabitur argumentis
in lucemque trahet tacita latitantia fraude;
hinc etiam inmitis tortor poenaeque minister, 415 et quisquis ueroue fauet culpamue perodit,
proditur, atque alto qui iurgia pectore tollat.
caeruleus ponto cum se delphinus in astra
erigit et squamam stellis imitantibus exit,
ambiguus terrae partus pelagoque creatur.
390 Et quitenens m arcetenens 1 arcitenens gc dracontis m (L) — 391 ue"' 1 — SdB accijnent g accipiimtoi semibiisqnel senibnsque gm sinibnsque c pojndoqnelm peplo- qtiegc fluentig fluentisoi — 394 inpunelg inpone m — 395 ac m producitlc in o pisces m — 397 quisqiiis'^ e.l e. g est c erit m — 398 ripisue m ripisque o) — 401 2»'o- traheto inmensiis 1 inmersus m itmiisus g — 403 inmissum Ig quatn o exequitur Ig exquiriturm — 4Q4:tanta\m rajndnmqne o notori 1 notorim notari gc — 407 forteo —
+ iiistitor
408 mtttatqne 1 — 409 insitor 1 c insitor g instititor m sibi 1 — 410 sider^ 1 — 413 latentia o — 414 inmitis Im — 415 uero o fauetl fauet m fauit gc — 416 proditur o turgia m peciora 1 m pectore g — 418 est sic m — 419 creatur m creatus o).
138 tJber V. 420—446.
420 nam ueliit ipse citis perlabitur aequora pinnis,
nunc sumnium scindeus pelagus nunc alta profundi, et sinibus uires sumit fluctumque figurat; sic, uenit ex illo quisquis, uolitabit in undis: nunc alterna ferens in lentos bracchia tactus
425 explosa resonabit aqua, nunc aequore mersas diducet palmas furtiuue remus iu ipso, nunc in aquas rectus ueniet passumque notabit et uada mentitus reddet super aequora campum; aut inmota ferens in tergus membra latusque
430 non onerabit aquas summisque accumbet in undis pendebitque super; tutum sine remige uotum est. illis in ponto iucundum est quaerere pontum, corpora qui mergunt undis ipsumque sub antris Nerea et aequoreas conantur uisere Nymphas
435 exportantque maris praedas et rapta profundo naufragia atque imas auidi scrutantur harenas. par ex diuerso studium: sociatur utrumque in genus atque uno digestum semine surgit. adnumeres etiam illa licet cognata per artem
440 corpora, quae ualido saliunt excussa petauro alternosque cient motus; delatus et ille nunc iacet, atque huius casu suspenditur ille; membraue per flammas orbesque emissa flagrantis molliter ut liquidis per humum ponuutur in undis,
445 delphinumque suo per inane imitantia motu et uiduata uolant pennis et in aere ludunt.
420 pinnis m (L) pennis (o — 422 senibus o idres o sumet lcm siimit g fltictumque ra fruetumque o) — 424 huie m (L) hinc w — 425 et iilausa o resonabat g mersus lc mersas gm — 425 a Et miih-r-mt^-sonabU-aq^m sie-aequore -iiiersm 1 (lineola deleuit) et senibus uireso nabit aqua nnnc aequore viersas m (E; tacet L) — 426 dicutet m deducet w furtiuo o remus g renus m (E) remis 1 c m (L) — 427 notabit 1 gc notauit m — 428 redditm. aequora o — 429 inmotalm — 431 pendebitque *"'per 1 j). super gc p. pretotum m tutum gc remigere m uotum e. o — 433 qui mergunt o — 434 in- sidere c — 436 arenas g harenas 1 m — 437 pars o studiiim ** 1 studium m studet
iiium
e^gc — 438 ingeminiis 1 ingemis m ingenus gc — 439 ad numeros I adnumeros w illa g ulla 0) — 441 que ora. ra — 442 huc g hunc m mmc lc — 443 membraque c flagrantis 1 flagrantes c — 444 Tollitur 1 — 445 Delphinumq. g delfinamque Im suos p. i. natantia motus o (natanta m) — 446 pitnnis I pimis m in om. 1 c acre m (L) inatre m (E).
Liber V. 447—474. 139
at si deficient artes, remaiiebit in illis
materies taraeu apta; dabit natura uigorem
atque alacris cursus campoque uolantia membra. 450 sed reg-ione means Cepheus umentis aquari
non dabit in lusum mores; facit ora seuerae
frontis et ad uultus componit pondere mentes.
pascentur curis ueterumque exempla reuoluent,
semper et antiqui laudabunt uerba Catonis, 455 tutorisque supercilium patruiue rigorem
component, teneros etiam qui nutriat annos
et dominum dominus praetextae lege sequatur,
quodque agat, id credat stupefactus imagine iuris.
quin etiam tragico praestabunt uerba cothurno, 460 cuius erit quamquam in chartis stilus ipse cruentus;
nec minus hac scelerum facie rerumque tumultu
gaudebunt: +Atrei luxum memorare sepulcri
ructantemque patrem natos solemque reuersum
et caecum sine sole diem; Thebana iuuabit 465 dicere bella uteri mixtumque in fratre parentem,
quaerere Medeae natos fratremque patremque,
hinc uestes, flammas illinc pro munere missas
aeriamque fugam uotosque ex ignibus aunos.
mille alias rerum species iu carmina ducent; 470 forsitan ipse etiam Cepheus referetur in actus.
et si quis studio scribendi mitior ibit,
comica componet laetis spectacula ludis,
ardentis iuuenes raptasque in amore puellas
elusosque senes agilisque per omnia seruos,
447 adm — 448 acta o — 449 adque m alaeres o iwcantia o — 450 umentis 1 g mentis m — 451 illmum g seuerarc m seuerae Igc — 452 frontis ac o pondere o mentes Igc mentis m — 453 reuoluet Im — 455 toforisque 1 totorisque m tutorisuegc patruiue 0 — 456 component o reiieros m — 457 dominis gc praetexta Igc prae- textae m — 458 agit g — 459 tragica o — 460 cruentis Ig cruentis m — 461 haec 1 haec gm ■— 462 atri Igc auri m u^ sepulchri gc sepulchra 1 sepulchra m — 463 luctantemque g rucfantemq. oi nato gc natos w — 464 Thebanal Theunna m iuuauit m — 465 statre m — 466 Qu^re tune dee 1 queretune deae m queres c quaerere g nas fratremque c — 467 nestis o flammas illinc o (illic c) — 468 nectos- que \gc uotosque m (v, u) — 469 aliae o ducant m — 470 cefeus m (Vg u) gestus w astis c actis o) — 472 componit 1 componit m lactis m — 473 ardentis o iuuenis o — 474 agiles o senos m.
140 Liber V. 475—503.
475 quis in cuucta suam produxit saecula uitam doctior urbe sua linguao sub flore Menander, qui uitae ostendit uitam chartisque sacrauit. et si tanta operum uires commenta negarint, externis tamen aptus erit nunc uoce poetis,
480 nunc tacito gestu, referetque affectibus ora et sua dicendo faciet, solusque per omuis ibit personas et turbam reddet in uno. aut magnos lieroas aget scenisue togatos; omnis fortunae uultum per membra reducet;
485 aequabitcjue choros gestu cogetque uidere
praesentem Troiam Priamumque ante ora cadentem.
nuuc aquilae sidus referam, quae parte sinistra rorantis iuuenis, quem terris sustulit ipsa, fertur et extentis praedam circumuolat alis.
490 fulmina missa refert et caelo militat ales, bis sextamque notat partem fluuialis aquari. illius in terris orientis tempore natus ad spolia et partas surget uel caede rapinas; cumque hominum dederit strages, dabit ille ferarum
495 nec pacem a bello, ciuem discernet ab hoste; ipse sibi lex est, et qua fert cumque uoluntas, praecipitant uires; laus est contendere cuncta. et si forte bonis accesserit impetus ausis, improbitas fiet uirtus; et condere bella
500 et magnis patriam poterunt ornare triumphis. et quia non tractat uolucris sed suggerit arma inmissosque refert ignes et fulmiua reddit, regis erit magniue ducis per bella minister
476 doetor g dodior oy urhe g orbew sna o frorem — 477 uitao carusque \gc cliarmque m — 479 hesternis l!:>m externis c (exteritis u-,) actus o — 480 tantum lc tanio g tacito m refert 1 adfectibus 1 m — 483 magnos 1 tnagnus to heruas {u iu o corr.) 1 henias co scenisque togatus o — 485 aequ^bit'^"'^ choros l aequabit cJwros m — 487 referavique parte\\ in astram{L) — 488 rofantis 1 rotantism rorantis c portantis g —
+ alis
489 externis o astris c alis co — 490 alis o — 491 aquaris g — 493 partas m partes o) — 494 cumque o frages m — 495 pace ac hello 1 c m nec pace abello g discernet gm discernit lc — 496 tibi lc — 497 precipitant o contenere m — 499 contendere 1 — 502 inmissosqm m flumina m — 503 magister o.
Liber V. 504—532. ■■ 141
iugentisque suis praestabit uiribus usus. 505 at cum Cassiope bis denis partibus actis
aequorei iuuenis dextra de parte resurgit,
artifices auri faciet, qui mille figuris
uertere opus possint caraeque acquirere dotem
materiae et lapidum uiuos miscere colores. 510 hinc augusta niteut sacratis munera templis,
aurea Phoebeis certautia lumina flammis,
gemmarumque iubar, radiantes lucibus ignes.
hinc Pompeia manent ueteris monimenta triumphi 515 et Mithridateos uultus induta tropaea, 514 non exstincta lue semperque recentia flammis.
hinc lenocinium formae cultusque repertus
corporis, atque auro quaesita est gratia froutis,
perque caput ducti lapides, per colla manusque,
et pedibus niueis fulserunt aurea uinchi. 520 quid potius matrona uelit tractare creatos,
quam factum reuocare suos quod possit ad usus?
ac ne materies tali sub munere desit,
quaerere sab terris aurum furtoque latentem
naturam eruere omnem orbemque inuertere praedae 525 imperat et glebas inter deprendere gazam
inuitamque nouo tandein producere caelo.
ille etiam fuluas auidus nuinerabit harenas
perfundetque nouo stillantia litora ponto, 530 paruaque ramentis faciet momenta minutis, 529 Pactoli ut regerat census spumantis in aurum;
et perlucentis cupiens prensare lapillos
uerticibus inediis oculos inmittet auaros,
504 ingentisque 0 wbibus m — 505 all 1 ad 111 — 506 ecjuorei. 1 eqnoree gc aequorc 111 — 507 arficesm — iyOS ^iossunt 111 carnique 0 adquirere 0 — post 510 sequitur 515 et mithr. o — 512 iuli lc (uel uili) uib g ub m (jibi Uo) — 513 monnmenta 1 triumphi g triumphis (n post 513 .sequitur 543 0 — 514 extincta ui [L) bies 0 — 515 trophea Igc tropea m — 516 leuo cinium g — 517 adque m — 518 dueci m —
ne
522 Actie 1 — 524 eruere 0 omneni om. o pradc m — 525 impierit 1 inperat m
(!it
(jazas 0 — 526 ille 0 numerauit Im harenas \g — h2S perfuutoque 1 perfu7ictoque gc
+ IVac
perfunditque m post 528 sequitur 530 — 529 Frotulit 0 ut legeret 0 - - 530 rameniis 1 fragmentis c ramentis gm — 531 2^eW? corr.) emittet gc emittit m.
142 Liber V. 533—560.
aut coquet argenti glebas ueiiamque latentem eruet et silicem riuo saliente liquabit; . 535 aut facti mercator erit per utruraque metalli, alterum et alterius semper mutabit ad usus. talia Cassiope nascentum pectora finget.
Andromedae sequitur sidus, quae piscibus ortis bis sex in partes caelo uenit aurea dextro.
540 hanc quondam poeuae dirorum culpa parentum prodidit, infestus totis cum fiuibus omnis incubuit pontus: timuit nauifraga tellus, et quod erat regnum, pelagus fuit; una malorum proposita est merces: uesano dedere ponto
545 Andromedam, teneros ut belua manderet artus. hic Hymenaeus erat, solataque publica damna pro natis; lacrimans ornatur uictima poenae induiturque sinus non haec ad uota paratos, uirginis et uiuae rapitur sine funere funus.
550 ac simul infesti uentum est ad litora ponti, mollia per duras panduntur bracchia cautes; adstrinxere pedes scopulis, iniectaque uincla, et cruce uirginea moritura puella pependit. seruatur tamen iu poena uultusque pudorque;
555 supplicia ipsa decent; niuea ceruice reclinis molliter ipsa suae custos est casta figurae. defluxere sinus umeris, fugitque lacertos uestis, et effusi scapulis haesere capilli. te circum Alcyones pennis planxere uolantes
560 fleueruntque tuos miseraudo carmine casus
533 et quoque targenti 1 qqet c adquoque targenti m et coquet a. g — 534 riuos alienate o liquauit m — 535 et\c at g aut m — 536 altu ni et g in usus c — 538 Andromache 1 Andromethae c Andromedae g ra — 539 dextra 1 g c dextro m — 541 uiribus c — 542 naufragia o (nafragia g) — post 543 seq. vs. 513 in o — 545 Andromedan gl andrometa c Androme dantenepos ut hella maneretatus m {adusque u^) t. hella mane retaius \c t. hella manere tanis g — 546 chimenaeus Im
rona
himeneus g solaq. in p. lcm solaq. p. g — 547 Priuntis 1 pro natis gc priuatis m wfcii'"" penam 1 uictima gc uicti m pena g poena cm — 548 inductusque m ad o — 549 uiua erapitur Im — 550 ac o in se stiuentum m (L) — 552 adstrinxere gm astr. lc — 556 ipsa figurae o — 557 ■unieris m — 558 uestes c — 559 ter o alchiones Ig alcyones m — 559 pinnis Im pennis gc — 560 fleuereque g.
Liber V. 561— E)88. 143
et tibi contextas umbram fecere per alas.
ad tua sustiuuit fluctus spectacula pontus
assuetasque sibi desiit perfundere ripas.
extulit et liquido Nereis ab aequore uultum 565 et casus miserata tuos plorauit et annos.
ipsa leui flatu refouens pendentia membra
Aura per extremas resonauit flebile rupes.
tandem Gorgonei uictorem Persea monstri
felix iUa dies redeuntem ad litora duxit. 570 isque ubi pendentem uidit de rupe puellam,
deriguit facie, quam non stupefecerat hostis,
uixque manu spolium tenuit, uictorque Medusae
uictus in Andromedast. iam cautibus inuidet ipsis
felicisque uocat, teneant quae membra catenas. 575 et postquam poenae causam cognouit ab ipsa,
destinat in thalamos per bellum uadere ponti,
altera si Gorgo ueniat, non territus ira,
concitat aerios cursus flentisque parentes
promissu uitae recreat pactusque maritam 580 ad litus remeat. grauidus iani surgere pontus
coeperat, ac lougo fugiebant agmine fluctus
impeUentis onus monstri. caput emiuet undas
scindentis, pelagusque uomit, circumsonat aequor
dentibus, inque ipso rapidum mare nauigat ore. 5«5 hinc uasti surgunt inmensis torquibus orbes,
tergaque consumunt pelagus; sonat undique Phorcys,
atque ipsi metuunt moutes scopulique ruentem.
infelix uirgo, quamuis sub uindice tanto,
561 nec o — 562 At o — 563 adsuetasq. 1 m desiit o ripes 1 ripas g rupes c rupes m — 564 liquido 1 liquido m liquidum g c uultus g uultu m uultiim 1 c — 565 rorauit et undas o — 566 leuis 1 leuis flatur efouens m — 567 aurea 1 fleuile m — 570 Vsq. " " pendentem 1 usque c isque gm — 571 deriyuit 1
ilen
deriguit m — 572 manus peliumlcm manu spolium g — 573 inandromachem l Andromede gc Andromedae m — 574 felicesque o menbra gm — 577 ira o — 578 concinat c flentisque o paretis m parentis w — 579 promissum o maritum o — 580 additus m iam m nam w — 581 aut o fugebant anmine m — 582 inpellentis m undis 0 — 583 scindentis o mouit m mouet w — 584 orem I ofe m — 585 uastis urgent 1 uastisurgent gcm (L) uastis urguent m (E) inmensis Im — 586 fortus m forcis c fortis 1 g — 587 adque m ipse 1 — 588 infex m.
144 Liber V. 589—617.
quae tua tunc fuerat facies? quas fugit in auras
590 spiritus? ut toto caruerunt sauguine membra, cum tua fata cauis e rupibus ipsa uideres adnantemque tibi poenam +pelagusque ferentem, quantula praeda maris quanti! hic subuolat alis Perseus et caelo pendens iacnlatur in hostem
595 Gorgoneo tinctum defigens sanguine ferrum. illa subit contra uersamque a gurgite frontem erigit et tortis iunitens orbibus alte emicat ac toto sublimis corpore fertur. sed quantum illa subit semet iaculata profundo,
600 in tantum reuolat laxumque per aethera ludit Perseus ot ceti subeuntis uerberat ora. uec cedit tamen illa uiro, sed saeuit in auras morsibus, et uani crepitant sine uuhiere dentes; efflat et in caelum pelagus mergitque uolantem
605 sanguineis undis pontumque oxstillat in astra. spectabat pugnam pugnandi causa puella; iamque oblita sui metuit pro uindice tali suspirans animoque magis quam corpore pendet. tandem confossis subsedit bekia membris
610 plena maris summas iterumque reuauit ad undas et magnum uasto contexit corpore pontum; tunc quoque terribihs nec uirginis ore uidenda. perfundit liquido Perseus in marmore corpus maior et ex undis ad cautes peruolat altas
015 sohiitque haerentem uiuclis de rupe puellam desponsam pugna, nu])turam dote mariti. hic dedit Andromedae caelum stellasque sacrauit.
589 tunc 0 quai^ 1 quas m qua g que c auro 1 m c aura g — 590 carmine c — 592 pelagus o — 593 quantis hic o quantis in 1 correctum ex quanii ut uidetur alis Im undis gc — 595 '^'fingens 1 defingtns c — 596 uersaqxie assurgit a fonte 1 (Vrat.) a surgit a fonte 1 (Br.) uersaque assurgit a fonte gc (asurgit) uersaque a gurgit effmite m — 597 sortis lc fortis g tortis m (L) inuitens m (L) altis o — 599 scmper iaculata o — 600 laxuni^^^ per 1 laxum per et aetliera g — 601 ceci m — 602 seuit 1 m — 604 etfflat et 1 etflat et m — 605 extollit co ex stillat m — 606 puella gm puelle 1 puelle c — 609 heual helua gm menhris g memhrais m — 610 summas iterum 1 summasque itcrum gcm regnauit 1 regnauit m renauit gc undis 1 — 613 perfundit 1 perfundit m perfudit gc — 614 alto Igc altas m (L) — 615 herrentem 1 puella m — 616 nuhturam m — 617 Andromdche 1 stellasque o.
Libor V. 618-644. 145
mercedein tanti belli, quo coiicidit ipsa
Gorgoiie iioii leuius nioustrum, pelagusque leuauit. 620 quisquis in Audromedae surgentis tempora ponto
nascitur, inmitis ueniet poenaeque minister
carceris et duri custos, quo stante superbe
prostratae iaceant miserorum in limine matres,
pernoctesque patres cupiaut extrema suorum 625 oscula et in proprias animam transferre medullas;
carnificisque uenit mortem uendeutis imago
accensosque rogos et strictam saepe securem.
supplicium uectigal erit; qui denique posset
pendentem ex scopulis ipsam spectare puellam; 630 uinctorum dominus sociusque in parte catenae;
interdum poenis innoxia corpora seruat.
piscibus exortis cum pars uicesiraa prima
signabit terrae limen fulgebit et orbi,
aerius nascetur equus caeloque uolabit 635 uelocisque dabit sub tali tempore partus
come per officium uigilantia membra ferentis.
hic glomerabit equo gyros dorsoque superbus
ardua bella geret rector cum milite mixtus;
hic stadium fraudare fide poteritque uideri 640 mentitus passus ct campum tollere cursu;
quamuis extremo citius reuolauerit orbe
nuntius, extremumue leuis penetrauerit orbem.
uilibus ille etiani sanabit uulnera sucis
quadrupedum et medicas herbas in membra ferarura
618 quod gc quo 1 ra concidit m condidit co — 619 lentus m — 620 tempora o —
ciistos
621 inmitis ra minister m magister superbe m superbae co — 623 prostrata eiaceant 1 m limine g lumine o) — 624 per- noctentque m — 626 uindentis 1 uindentis m {inuidentis u^) uincentis gc — 627 stricta o sccurem c secure co — 628 deneque m posset 1 2>osse m possit c posset g — 629 rendentem m e scopulis g et sc. co — 631 interdum o '"noxia 1 noxia m innoxiagc seruet m — iiSSsignato Ig signatum c signauitm — GMterraelimenlm lumen gc — 63'5 iielocisque o — 636 come o ferentis m — 637 cyrosY cyrros c cyros g in — 639 liic ] huc c stqdium 1 studium c fidem o {fide g) uideri m uidere to — 640 mentitus o eampum o rursu g cursum. eo — 641 Quauis 1 quauis m quauis gc ab 0 extremu 1 extremo co orbem m — 642 t. lebis 1 xiellebis m vel bis gc — 644 quadri pedum m urtes o.
Miinilius. I. 10
146 Liber V. 645—671.
645 nouerit, hiimauos et quac nascantur ad usus.
646 nixa genu species et Graio nomine dicta
• 648 dextra per extremos attollit lumina pisces.
hiuc fuga nascentum, dolus iusidiaeque creantur,
650 grassatorque uenit mediara metuendus in urbem. et si forte aliquas animus consurget in artes, in praerupta dabit studium ueudetque periclo iugenium, ac tenuis ausus sine limite gressus certa per extentos ponet uestigia funes
655 et caeli meditatus iter uestigia perdet
paene sua et peudens populum suspendet ab ipso. laeua sub extremis consurgunt sidera ceti piscibus Andromedam ponto caeloque sequentis. hoc trahit in pelagi caedes et uuhiera uatos
660 squamigeri gregis: extentis laqueare profundum retibus et pontum uinclis armare furentem. et uelut in laxo securas aequore phocas carceribus claudent raris et compede nectent. incautosque trahent facularum lumine thynnos;
665 nec cepisse sat est; luctantur corpora uodis exspectautque nouas acies ferroque necautur, inficiturque suo permixtus sauguine poutus. tum quoque, cum toto iacuerunt litore praedae, altera fit caedis caedes; sciuduntur in artus
670 corpora, et ex uno uarius discribitur usus. illa datis melior sucis pars, illa retentis;
645 humano sed o qual m quae w nascentur o ad usu c — 646 et o — 647 et comaslgc etgonasm inguiculaXm inguicola gc uides o suh origine constat o (scholion versus iustar scriptum) — 649 creatur 1 creatur m creantur gc — 650 mediam o
con
orbem 1 oroem m — 651 animo c animus o) et surgit 1 exsurgit g conswgit c m artisl artes c artis gm — 652 ui^^^detquel uincetque gc uindetquc m — 653 ac o tenuis 1 tenues c — 654 extincios o 2>onit o funeslg fines c m — 655 mediatus inter m perdet o — 656 et peneua et o (et pene\\\ dependens u^) porulum o suspendlt I suspendit g stispendet c m ipsa o — 657 extremi o — 659 cedes o hulnera 1 bulnera m notos o — 661 seqnentem c — 662 focaslc — 663 claudent o nectantlm nexant c nectent g — 664 trahetl nieularuml meularumm macularnm gc nominel nominem numine gc thinnos o — 665 nobis c — 666 expeetantque o — 667 sanguie m ^iotus 1 potus m — 668 totum qnoque Im totum cum toto gc — 669 Altera ^*" cedis 1 altera sic caedis m — 670 corpora o discribitur m describitur ta — 671 recentis Im.
Liber V. 672—699. 147
hinc sanies pretiosa fluit floremque cruoris
euomit et mixto gustum sale temperat oris.
illa putris turba est; strages confunditur omnis 675 permiscetque suas alterna in damna figuras
communemque cibis usum sucumque ministrat.
aut cum caeruleo stetit ipsa simillima ponto
squamigerum nubes turbaque inmobilis haeret,
excipitur uasta circumuallata sagena 680 ingentisque lacus et Bacchi dolia complet
umorisque uomit sociam per mutua dotem,
et fluit in liquidas tabes resokita medullas.
quin etiam magnas poterunt celebrare salinas
et pontnm coquere et ponti secernere uirus, 685 cum solidum certo distendunt margine campum
adpelluntque suo deductum ex aequore fluctum
claudendoque rigant; tum demum suscipit unda
aera et epoto per solem umore nitescit,
congeritur siccum pelagus messisque profundi, 690 canities semota maris; spumaeque rigentis
ingentis faciunt tumulos; pelagique uenenum,
quo perit usus aquae suco corruptus amaro,
uitali sale permutant redduntque salubrem.
at reuoluta polo cum primis uultibus arctos 695 ad sua perpetuos reuocat uestigia passus,
numquam tincta uadis, sed semper flexilis orbe,
aut Cynosura minor cum prima luce resurgit,
et pariter uastusue leo uel scorpius acer
nocte sub extrema promittunt iura diei.
672 predosaX praetiosa gm suisfluitm florumque 1 florumque g — 673 eiwmat c guxto gustum g temporat m — 674 turbat\\\ strages 1 turba est rages m turbat gc — 678 turbaeque o inmobilis m — 679 sagtna 1 sagina m sagena gc — 680 ingentisque o eonpletm — 681 ut morisque 1 utmorisque g humorisque c Vmorisque m (u tuorisq. u^) uolet 0 saucia 1 saucia g socia cm dote o — 684 quoqueret 1 ra uires o — 685 distendqnt 1 discendant m distendant g (distendant u^) — 686 Ad bellumque o diductum m deductum to et aequore Im — 687 negant o demum o undas o — 688 Aepa etponto o {A pa c) umore m — 689 mensisque o — 690 sed nota o rigentes m — 691 ingentes o tumidtos m uenerunt 1 uenerunt m — 692 §«od''"'' erit 1 quod erit m quodq. erit g qd qrit c — 694 dctos 1 — 695 perpetu&s 1 perpetuas m — 696 numquam o si semper lc fluxilis c orbem o — 697 aut o resurgit 0 — 698 uastus mleo ut\ uel eo m — 699 promittunt gm permiiiu/nt\c.
10*
148 T.iber V. 700—725.
700 non inimica ferae tali sub tempore natis
ora fcrent, placidasque regent commercia gentes. ille manu uastos poterit frenare leones et palpare lupos, pantheris ludere captis, nec fugiet ualidas cognati sideris ursas
705 inque artes hominum peruersaque munera ducet. ille elephanta premet dorso stimulisque mouebit turpiter in tanto cedentem pondere punctis; ille tigrim rabie soluet pacique domabit, quaeque alia infestant sihiis animalia terras,
710 iunget amicitia secum catulosque sagacis
* * * tertia Pleiadas dotauit forma sorores femineum rubro uultum suffusa pyropo, inuenitque parem sub te, Cynosura, colorera, et quos delphinus iaculatur quattuor ignes,
715 deltotonque tribus facibus similique nitentem luce aquilam et flexus per lubrica terga draconis. tum quartum quintumque genus discernitur omni e numero; tum summa gradus, qui iungitur, ignes maxima per minimos censu concluditur imo.
720 quae neque per cunctas noctes neque tempore in omni resplendet uasto caeli summota profundo; sed cum clara suos auertit Delia cursus, cumque uagae stellae terris sua lumina conduut, mersit et ardentis Orion aureus ignes,
725 signaque transgressus mutat per tempora Phoebus,
700 fere o — 701 hora m ferent o gentis o — 705 sidera c diice m — 706 mouebit Igc monebit m (L) mouebit m (E) u., — 707 cunctis o — 708 dondbit 1 donabit g — 710 amicitias \cm amicitia g sagaces o — 711 Pkiadas \gc pleidas m
nitq.
dotauit\ dotauitgm dotabitc — 712 rubo Ig suffm pirojw m — 713 imienti parem\ in uenti parem g inuenitqiie parem cm thinosura 1 cecynos ura m cinosura g —
rtexos in
714 delphinbs 1 delphinos g — 716 aquila et lubrica terga leones 1 aquila et lubrica flexos in terga leones g luce aquilam et flexos per lubrica terga dracones m — 717 omnem o — 718 summaque gradus qiii iungitur angue o — 719 pcr minimos Igm per mimos c imo o — 721 respondent o alto o summota o — 723 luiga est illa
8ua lumina
eterris Igm sublimia 1 sublimia g suluminam — 724 ardentis o igni o — 725 trans gres ius m.
Liber V. 72fi— 745. 149
effulget tenebris et nocte accenditur atra.
tuni conferta licet caeli fulgentia templa
cernere seminibus lucis totumque micare
stipatum stellis mundum nec cedere summa 730 floribus aut siccae curuum per litus harenae;
sed quot eant seniper nascentes aequore fluctus,
quot decliua cadant foliorum milia siluis,
amplius hoc ignes numero uolitare per orbem.
utque per ingentis popuhis discribitur urbes, 733 principiumque patres retineut, et proximum equester
ordo locum, populumque equitum, populo([ue subire
uulgus iners uideas et iam sine nomine turbam,
sic etiam magno quaedam res pondere mundo est,
quam natura facit, quae caelo condidit urbem. 740 sunt stellae procerum similes, sunt proxima primis
sidera, suntque gradu, sunt lumine uicta priorum;
maximus est populus, summo qui culmine fertur;
cui si pro numero uires natura dedisset,
ipse suas aether flammas sufFerre nequiret, 745 totus et accenso mundus flagraret Olympo.
726 effulgit 1 — 727 Tum o — 728 Cernere seminiJnis totumque micare Igm s. t. necare desit c — 729 Sps. aut solidis desint sitque hec discordia conchors 1 Spaciu stellis Im aut :. solidis desint :. sitq. h. d. concors g spatium st. g suma m — 730 cursum c harenae Igm — 731 quod o nascentis c — 732 quod o de liba Igc de libia m (Ui) — 734 ingentis 1 ingentes c discribitur m {w^ orbes Igc ra (L) u^ urbes m (E) — 735 equitum o — 737 uulgus o eiiam o — 738 respondere lcm res pendere g est om. g — 730 orbem o — 741 gradus atq. omnia o uicta o priorem Igc priorem m — 743 cui si Igc cuisi m — 745 fraglaret m fragraret g — nuUa subscriptio In 1 — explicit liber quintus g (saec. XV) Ts/.ojg m.
Dieterichsche Verlagsbuchhandlung, Theodor Weicher, Leipzig.
.,In diescr neuen Fassung durfen MUUers Denkmiller als das beste kunstmytholi)- gische Bilderwerk hezpichnet werden." Litterarisches Centralblatt.
AntikG Denkmaler zur firiechischen Gdtterlehre.
Zusamraengestellt von