M. MANILII

ASTRONOMICON
LIBBR PRIMUS
Carmine diuinas artes et conscia fati sidera diuersos hominum nariantia casus, caelestis rationis opus, deducere mundo aggredior primusque nouis Helicona niouere
5 cantibus et uiridi nutantis uertice siluas hospita sacra ferens nulli memorata priorum. hunc mihi tu, Caesar, patriae princepsque paterque, qui regis augustis parentem legibus orbem concessuraque patri niundum deus ipse raereris,
10 das aniraura uiresque excis ad tanta canenda. iam propiusque fauet mundus scrutantibus ipsum et cupit aetherios por carmina pandere census. hoc sub pace uacat tantum. iuuat ire per ipsuni aera et inmenso spatiautem uiuere caelo
15 signaque et aduersos stellarum noscere cursus. quod solum nouisse paruni est. irapensius ipsa scire iuuat magni penitus praecordia mundi, (|uaque regat generetque suis aninialia signis, cernere et in numerum Phoebo modulante referre.
20 bina mihi positis lucent altaria flammis,
ad duo terapla precor duplici circumdatus aestu carminis et rerum: certa cum lege canentem raundus et inmeuso uatera circurastrepit orbe uixque soluta suis inmittit uerba figuris.
25 quem primum interius licuit cognoscere terris
1 artes glcu — 3 nutantis lu^ imitantiswi — 10 facis 0 — 15 propim mundusque fauet u — 12 sensus 0 — 13 hac u uacat g uocat lo tandem iuuat u^ Uj {uacat tantum corr. in marg. Ui) — 18 quaeque o — 19 innumerum u — 21 estu lu — 21 circum Uj circum Ui (in marg. rerui») rerum (o — 23 inmenso 1 — 24 inmittit l — 25 lucuit g.
Maiiiliiis. I. -''
Liber I. v. 26—58.
munere caeU'.stiini. quis enini condentibiis illis clepsisset furto mundum, quo cuncta reguntnr? quis foret humaiio conatus pectore tantum.
29 inuitis ut dis cuperet deus ipse videri
:j2 sublimisque aperire uias imumque sub orbem?
;«) tu princeps auctorque sacri, Cyllenie, tanti. per te iani caeluin interius, iam sidera nota
:m et per inane suis parentia fmibns astra
uominaque et cursus signorum, poudera, uires,
:^5 maior uti facies mundi foret et ueneranda non species tantum sed et ipsa potentia rerum.
:]7 sentirentquc deu,iii gentes qnam maximus esset.
40 et natura dedit uires seque i])sa reclnsit regalis animos primum dignata mouere proxima tangentis rerum fastigia caelo, qui domuere feras gentes oriente sub ipso, quas secat Euphrates, in quas et Nihis inundat,
45 qua mundus redit et nigras super euolat urbes. tum qui templa sacris coluerunt omne per aeuum delectique sacerdotes in publica uota officio uinxere deum, quibus ipsa potentis numiuis accendit castam praesentia mentem,
50 iuque deum deus ipse tulit patuitque ministris. hi tantum mouere decus primique per artem sideribus uidere uagis pendentia fata. singula nam proprio signarunt tempora casu longa per assiduas complexi saecuhi curas,
55 nascendi quae cuique dies, quae uita fuisset, in quas fortunae leges quaeque hora ualeret, quantaque quam parui facerent discrimina motus. postquam omnis caeli species redeuntibus astris
20 munera g munera lcu — 29 immitis Ug diis gu — 30 cillenie o — 32 suhlimis 1 sublimis co unumque u^ — 38 39 qui sua disposuit per tempora cognita ut essent omnibus et mundi facies caehimque supremum desunt ia o —
t iiatiira t- j t _i j
40 et nataruque 1 et natura gu naturaque c — 41 regalis u — 42 tangentes gUi tangentis 1 cuo — 43 quae c — 44 serat u^ nihis o inundat o — 45 supereuolat lu — 4() tunc qui o — 48 iunxere n^ — 50 in qucm Uj — 53 signari Uo Uj (in uiarg. corr.}.
Liber I. 59—91.
perceptii iii proprias sedes, et reddita certivS
ciu fatorum ordinibus sua cuique poteiitia forniae, per uarios usus artem experieutia fecit exemplo nionstraute uiam speculataque longe deprendit tacitis dominantia legibus astra et totum aeterna munduni ratione mouei-i
65 fatorumque uices certis discernere signis. nam rudis aute illos nullo discrimine uita iii speciem couuersa operum ratioue carebat et stupefacta nouo pendebat lumine mundi, tum uelut amisso maereus, tum laeta renato
70 sidere, nec uariosue dies incertaue noctis tempora, nec similis umbras iam sole regresso, iam propiore suis poterant discernere causis. uecdum etiam doctas sollertia fecerat artes, terraque sub rudibus cessabat uasta colonis;
75 tumque in desertis habitabat montibus aurum, iguotusque nouos pontus subduxerat orbes; nec uitam pelago nec uentis credere uota audebaut; se quisque satis nouisse putabant. sed cum longa dies acuit mortalia corda,
80 et labor iugenium miseris dedit, et sua quemque aduigilare sibi iussit fortuna premendo, seducta in uarias certarunt pectora curas, et quodumque sagax temptaudo repperit usus, iu commune bouum comnieutum laeta dederunt.
85 tuuc et lingua suas accepit barbara leges, et fera diuersis exercita frugibus arua, et uagus in caecum penetrauit nauita pontum, fecit et iguotis itiner commercia terris. tum belli pacisque artes commenta uetustas;
90 seraper euim ex aliis alias proseminat usus. ne uulgata cauam: liuguas didicere uolucrum,
r>9 percepta Uo u^ praecepta(i> — 63 deprehendit ii — 6-1 ulterna o mundum gu mundi o) — 69 amissis o renatis o — 70 siderihus o uariosque o incertaque o — 71 nec similis o — 73 sollertia o — 76 ignotusque Ug Uj immotusque oi potilus Uj — 78 se glu sed c (se qitis satis u.^) — 84 commenta"' m elafa m (raarg.) — 88 itiner Igc int m — i>0 alia o — 91 ne g nec o).
Liber I. ^»2—125.
consiiltare fihras ot rumpere iioeibus aiigues, sollicitare unibras imuuique Acheronta mouere in noctemque dies, in lucem uertere noctes.
M omnia conando docilis sollertia uicit.
nec prius imposuit rebus finemque moilumque, quam caelum ascendit ratio cepitque profundam naturam rerum et causas uiditque quod usquam est: nubila cur tanto quaterentur pulsa fragore,
100 hiberna aestiua nix grandine mollior esset, arderent terrae solidusque tremesceret orbis, cur imbres ruereiit, uentos quae causa moueret, peruidit soluitque auimis miracula rerum eripuitque loui fuhiien uiresque tonanti
105 et sonitum uentis concessit, nubibus ignem.
quae postquam in proprias deduxit singula causas, uicinam ex alto mundi cognoscere niolem intendit totumque animo comprendere caelum; attribuitque suas formas, sua nomina signis,
110 quasque uices agerent certa sub sorte notauit, omniaque ad numen mundi faciemque moueri, sideribus uario mutantibus ordine fata. hoc mihi surgit opus non ullis ante sacratum carminibus. faueat magno fortuna labori,
115 annosa et molli contingat uita senecta, ut possim rerum tantas emergere moles magnaque cum paruis simili percurrere cura.
et quoniam caelo descendit carmen ab alto, et ueuit in terras fatorum conditus ordo,
120 ipsa mihi primum naturae forma canenda est, ponendusque .sua totus sub imagine mundus. quem siue ex nullis repetentem semina rebus natali quoque egere placet semperque fuisse et fore principio pariter fatoque carentein;
125 seu permixta chaos rerum primordia quondam
97 profundam glm — 98 rerum causis m(L) et causas m{¥j) causis oi — 101 iemesceret c tremesceret m tremisceret co — 104 tonantis o — 105 solitum o mentis m — 111 numerum m — 1 13 non ullis g — ante 1 18 De oriqine mundi gl m c — At 1 at c et gm.
Liber I. 126—156.
discreint partu iniiiulunique enixa uitentem fugit in infernas caligo pulsa tenebras; siue indiuiduis in idem reditura soluta principiis natura manet post saecula mille
130 et paene ex nihilo sumpta est nihilumque futura, caecaque materies caelum perfecit et orbem; siue ignis fabricauit opus Hammaeque micantes, quae mundi fecere oculos habitantque per omne corpus et in caelo uibrantia fulmina fingunt;
135 seu liquor hoc peperit, sine quo riget arida rerum materies ipsumque uorat, quo soluitur, ignem; aut neque terra patrem nouit nec flamma uec aer aut umor, faciuntque deum per quattuor artus et mundi struxere globuni prohibentque requiri
140 ultra se quicquaui, cum per se cuncta creeutur, frigida nec calidis desint, aut umida siccis, spiritus aut solidis, sitque haec discordia concors, quae nexus habilis et opus generabile tingit atque omnis partus elementa capacia reddit; —
143 semper erit genus in pugua, dubiumque mauebit
quod latet et tantum supra est hominemque deumque; sed facie quacuinque tamen sub origine rerum conuenit et certo digestum est ordine corpus. ignis in aetherias uokicer se sustulit oras
150 summaque complexus stellantis cuhuina caeli flammaruni uallo naturae moenia fecit. proximus iii tenuis desceudit spiritus auras aeraque exteudit medium per iuania inundi; iffnem flatus alit uicinis subditus astris.
155 tertia sors undas strauit fluctusque natautis aequora per fudit toto nascentia ponto,
+ suptm
128 unde ^ reditura m in idem to — 130 summum 1 summum gm summa c (?) futurum 0 — 135 hoc 0—138 humor gl umor m dium m — 139 prohibetque o — 140 C7-eantur 1 creantur gciu — 141 calidis g humida gl umida m — 143 quem o habilis o — 144 rapacia o — 145 genus in pugna o — 146 siipra est o dium- que m — ^Al-facies quaecumque o — 149 auras o — 152 tenuis descendit o — 155 fluctusque g flatusque o) natantis Im natantes g — 156 aequorr l aequore m aequora gc perfundit m nasantia m (L).
l.iber I. 157 — 187.
iit liqiior exhalet teiiiiis atqiie euoinat aiiras aeraque ex ipso ducentem semina pascat. ultima subsedit g-lomerato pondere tellus,
Kio convenitque uagis permixtus limus harenis paulatim ad summum tenui fugiente liquore; quoque magis puras umor secessit in undas, et siccata magis struxerunt aequora terram, adiacuitque cauis fluidum conuallibus aequor,
165 emersere fretis montes, orbisque per undas exiliit uasto clausus tamen undique ponto. imaque de cunctis mediam tenet undique sedera; irlcircoque manet stabilis, quia totus ab illa tantundem refugit mundus fecitque cadendo
170 undique ne caderet. medium totius et imum est. ictaque contra ictis consistunt corpora plagis et concurrendo prohibent in longius ire. quodni librato penderet pondere tellus, non ageret cursus mundi subeuntibus astris
17.5 Phoebus ad occasum et numquam remearet ad ortus, lunaue submersos regeret per inauia cursus, nec matutinis fulgeret lucifer horis, hesperos inuerso dederat qui lumen Olympo. nunc quia non imo tellus deiecta profundo,
180 sed medio suspeusa manet, sunt peruia cuncta, qua cadat et subeat caelum rursusque resurgat. nam neque fortuitos ortus surgentibus astris iiec totiens possum nascentem credere mundum solisue assiduos partus et fata diurna,
18.5 cum facies eadem signis per saecula constet, idem Phoebus eat caeli de partibus isdem, lunaque per totidem luces mutetur et orbes.
157 exalet lc tenuis o — 1.58 aereque o — 160 Jiarenis g — 162 humor Ig umor m — IQB et fetata m struxerunt l struxerunt gm strinxerunt c — 166 exiliit glm — 168 illo 0—169 tantumdem 1 — 170 Itaque g Etaque m (L) Ictaque m (E) ictaque to contra ectis m contractis » — 172 proJiibent in 0 — 173 quod ni Igm quod 7 c - - 17.5 et om m (L) — 176 Jiesperos o inmenso Igm tms c — 181 caderet subeat 0 — 184 factal (erasa paene c) facta gc fata m — 186 iisdem g — 187 in margine adscripti sunt vss. 692 693 694. Inde suos — aplustria summa 1 (sed paeue erasi); inserit c omisso que ante 187.
Liber I. 188—219.
et uatiira uias seruet, quas fecerat ipsa, nec tirociuio peccet circumque feratur
190 aeterua cum luce dies, quod tempora uioustrant nunc his uuuc illis eadem regionibus orbis, semper et ulterior uadentibus ortus ad ortus, occasumue obitus: caelum cum sole perennat. nec uero admirauda tibi uatura uideri
195 peudeutis terrae debet, cum pendeat ipse mundus et in nullo pouat uestigia fundo, quod patet ex ipso motu cursuque uolautis, cum suspensus eat Phoebus currusque*' reflectat huc illuc agilis et seruet iu aethere metas;
200 cum luua et stellae uolitent per inania mundi, terra quoque aerias leges imitata pependit. est igitur tellus mediam sortita cauernam aeris et toto pariter sublata profuudo nec patulas disteuta plagas sed condita iu orbem
205 uudique surgentem pariter pariterque cadentem. haec est naturae facies; sic muudus et ipse iu couuexa uolans teretis facit esse figuras stellariim; solisque orbem luiiaeque rotundum aspicimus tumido quaereutis corpore hinieu,
210 quod globus obliquos totus nou accipit ignes. haec aeterua mauet diuisque simillima forma, cui neque principium est usqnam, nec finis in ipsa, sed similis toto ore manet perque omnia par est. sic stellis glomerata 7nanet nmndoque figura.
215 idcirco terris non omnibus oninia signa
conspicimus. nusquam inuenies fulgere canopuin douec fNiliacas per pontum ueneris oras; sed quaerent Helicen, quibus ille superuenit iguis, quod laterum tractus habitant, medioque tumore
190 quod-movstrant o — 192 ad ortus o — 193 e^ om. 1 perennet o — ante 194 qua re terra sit rotunda gm — 194 tihi natura uidcri admiranda uideri m tihi natura admiranda uideri o) — 198 cursumque o — 199 agiles o — 207 terens m teretes to — 210 ignis ra — 212 nec o ipso o — 213 toto remanet o — 214 stellas m stellis w glomerata manent o figurant o — 216 canopo m — 217 donec ad\m ad ora. gc niliacas Igc eiacas m (E) Niliacas corr. ex adeicas m (L).
Liber T. 220—252.
L'20 eripiiint terrae caelum uisusque oohercent. te testem dat, luua, sui glomeraminis orbis, quae cum mersa nigris per noctem deficis umbris, non omnis pariter confundis sidere gentes, sed prius eoae quaerunt tua lumiua terrae,
225 post, medio suhiecta polo quaeeumque coluntur, ultima ad hesperios infecfis uolueris alis, seraque in extremis quatiuntur geutibus aera. quodsi plaua foret tellus, semel orta per omuem deficeret pariter toti miserabilis orbi.
230 sed quia per teretem deducta est terra tumorem, his modo, post illis apparet Delia terris exoriens simul atque cadens; quia fertur in orbem uentris et accliuis pariter decliuia iungit atque alios superat gyros aliosque relinquit.
235 ex quo coUigifur terrarum forma rotunda
hanc circum uariae gentes hominum atque ferarum aeriaeque colunt uolucres. pars eius ad arctos eminet, austrinis pars est habitabilis oris sub pedibusque iacet nostris supraque uidetur
240 ipsa sibi fallente solo decliuia longa
et pariter surgeute uia pariterque cadente. hauc ubi ad occasus nostros sol aspicit ortus, illic orta dies sopitas excitat urbes et cum luce refert operum uadimonia terris;
24.5 nos in nocte sumus somnosque in membra uocamus. pontus utrosque suis distinguit et alligat undis.
hoc opus inmensi constructum corpore mundi membraque naturae diuersa condita forma aeris atque ignis terrrae pelagique iacentis
2.50 uis animae diuina regit, sacroque meatu conspirat deus et tacita ratione gubernat mutuaque in cunctas dispensat foedera partes.
220 coherent 1 coherent m cohercent gc — 221 glomerabilis 0 — 222 deficis g deficit 0) — 223 confundis g confundit ti) — po.st 223 liabet c 226. 225. 224. 227 iii 1 adpictae sunt litterae dcb — 224 lumine gentes o — 227 seraque o — 228 semel o — 229 deficeret o toto 1 toti g m toto c — 233 accliuis o — 235 terrarum o — 238 oris Ira horis g orbis c — 245 soninosque in Imc somnos in g hcamm u — 251 tacta m — 252 ''' nmlta m et nmlta Igc partes o.
Liber I. 253—283.
altera ut alterius uires faciat(j[ae feratque, summaque per uarias maneat cognata figuras.
255 nunc tibi signorum lucentis unclique flammas ordinibus certis referam, primumque canentur quae media obliquo praecingunt ordine mundum solemque alternis uicibus per tempora portant atque alia aduerso luctantia sidera mundo;
260 oninia, quae possis caelo numerare sereno; e quibus et ratio fatorum ducitur omnis, ut sit idem mundi primum quod continet arcem. aurato princeps aries in uellere fulgens respicit admirans auersum surgere taurum
265 summisso uultu geminos et fronte uocantem. quos sequitur cancer, cancrum leo, uirgo leouem. aequato tum libra die cum tempore noctis attrahit ardenti fulgentem scorpion astro. in cuius caudam contento dirigit arcu
270 mixtus equo uolucrem missurus iamque sagittam. tum uenit angusto capricornus sidere flexus; post hunc inflexa defundit aquarius urna piscibus assuetas auide subeuntibus undas, quos aries tangit claudentis ultima signa.
275 at qua fulgentis caelum consurgit ad arctos, omnia quae summo despectant sidera mundo nec norunt obitus unoque in uertice tendunt. in diuersa situ caelumque et sidera torquens aera per gelidum tenuis deducitur axis
280 libratumque regit diuerso cardine mundum, sidereus circa medium quem uoluitur orbis aetheriosque rotat cursus; inmotus at ifle in binas arctos magni per inauia mundi
253 alter ut o — 255 lucentis o — aiite vs. 263 De XII signis De Ariete lc signis et p de ariete m — 264 auersum m aduersum co — 265 nocantem (n ex u corr. L.) m vocantem Ig notantem cv.j — 272 inflexa urna m infiexa urna co defundit m diffundit w — 273 adsuetas Im 274 claudentis g cladentis w in margine De axe 1 — 275 atqid Igc atque m fulgentis o cehim m (L) caelo w consurgit o — 276 de- spectant o mundo Igm caelo c — 277 imoque m (E) tantum o — 278 torquent o — 280 liheratumq 1 — 282 aetheriosque m aethereosquelg at ex ayt corr. m.
10 Liber I. 2S4-3U.
perqiio ipsum terrae derectiis constitit orbein.
285 nec uero e solido staut robora corporis illi
nec graue pondus habet, quod onus ferat aetheris alti; sed cum aer omnis semper uoluatur in orbem, quoque seniel coepit, totus uolet undique in ipsum, quodcumque in medio est, circa quod cuncta mouentur,
290 usque adeo tenue, ut uerti non possit in ipsum nec iam inclinari uec se coimertere in orbem, hoc dixere axem, quia motum non habet ullum, ipse uidet circa uolitantia cuncta moueri. summa tenent eius miseris notissima nautis
295 sigua per inmeusum cupidos ducentia pontum: maioremque Helice maior decircinat arcum, septem illam stellae certantes himiue signant, qua duce per fluctus Graiae dant uela carinae. angusto Cynosura breuis torquetur in orbe
300 quam spatio, tam luce miuor; sed iudice uincit maiorem Tyrio. Poenis haec certior auctor non apparentem pelago quaerentibus orbem. nec paribus positae sunt frontibus; utraque caudam uergit iu alterius rostro sequiturque sequentem.
305 has inter fusus circumque amplexus utramque diuidit et ciugit stellis ardentibus anguis, ne coeant abeautue suis a sedibus umquam. hunc inter mediumque orbem, quo sidera septem per bis sena uolant contra uitentia sigua,
310 mixta ex diuersis consurgunt uiribus astra
hinc uicina polo Phoebique hinc proxima flammis; quae quia dissimilis, qua pugnat, temperat aer, frugiferum sub se reddunt mortalibus orbem. proxima frigentis arctos boreamque rigentem
•284 diredus o compicit o — 285 e corr. m ex et. stat robore o ex in corr. ei m e^" co in margine ad 294 De argonautis Im — 294 nouissima m — 295 inmensumlgm — 29G helicen m ex arcidum corr. arcum ra arctum o) ~ 298 graia ra carine ra — 299 orbem {m addidit corrector) m (L) orbe o) — 302 orbe m (add. corr. m) — ad 305 De Atigue l interfusus g inter fiisus (o — 807 asedibus 1 asdibiis m (corr.
+ poli celique hiiic
in marg.) — 309 lucencia corv. ex nicentia m — 311 uicena m solo hic celi ra ■poli celique w — 314 frigentis m frigentes co regentem m.
Uber r. 315-343. 11
815 iiixa ueuit species geuibus sibi eonscia causae. a tergo nitet arctophylax, idemque bootes, quod stimulis iunctis instat de more iuuencis, arcturumque rapit medio sub pectore secuni. at parte ex alia claro uolat orbe corona
320 luce micans uaria; nam stella uincitur una circulus in media radiat quae maxima fronte caudidaque ardenti distinguit lumina flamma: Gnosia desertae fulgent monimenta puellae. at lyra didnctis per caelum cornibus inter
325 sidera conspicitur, qua quondam ceperat Orplieus omne quod attigerat cantu manesque per ipsos fecit iter domuitque infernas carmine leges. hinc caelestis honos similisque potentia causae: tunc siluas et saxa trahens nunc sidera ducit
330 et rapit inmensum mundi reuolubilis orbem. serpentem magnis ophiuchns nomine pugnis diuidit, ut torto cingentem corpore corpus explicet et nodos sinuataque terga per orbes; respicit ille tamen molli ceruice reflexus
335 et redit elusis per L^xa uolumina pahnis:
semper erit paribus bellum, quia uiribus aequant. proxima sors cycni, quem caelo luppiter ipse imposuit, formae pretium, qua cepit amantem, cum deus in niueum descendit nersus olorem
340 tergaque fidenti subiecit pkmiea Ledae.
nunc quoque diductas uolitat stellatus iu alas. hinc imitata nitent cursumque habitumque sagittae sidera. tum magni louis ales fertur in altum,
316 ponuTit anteSU glr adB\C> A7~tofilaxl — 311 similis o — 321 mediagm medio lc radiat m radiant co frunte ra (corr. o ex u) — 323 et fulgent Igc et om.m monimenta o — 324 et lyra o deductis o — 326 actigerat m manansque g manensque 1 manesque m (c?) — 330 inmensum nil imm. g — 331 ingentem magnis Orpheu de m signis o — 332 \\\etu 1 {etiam, coll. Vrat.) itque etiam gc et toto m toto co in- gentem lc ingens g ingentem m (corr. cingentem) corpere gc — 333 explicet Im expliciet x explicet g et g ut co — 335 et dedit o effusis o — 336 paribus o — 337 cyqni o — 338 inposuit Ira pretio g pretium Im — 339 inimicum (ra^ deleuit et corr. inniueum) m — 340 pJnrima lc plumea ix, plumea ra (li) plurima rn (E) — 341 deductas o.
12 Liber I. 344-372.
assueto uolitans gestet ceii fulniina mundo
345 digna loue et caelo, quod sacris instruit armis. tum quoque de ponto surgit delphinus ad astra oceani caelique decus per utrumque sacratus. quem rapido conatus equus comprendere cursu festinat pectus fulgenti sidere clarus.
350 et finitur in Andromeda; qnam Perseus armis enpit et sociat sihi, cui succedit iniquo diuisum spatio deltoton nomine sidus ex simili dictum, quod lampas tertia dispar conspicitur paribus; Cepheusque et Cassiopea
355 in poenas signata suas iuxtaque relicta
Andromedam uastos metuentem pristis hiatus expositam ponto deflet scopulisque reuiiictam. in ueterem Perseus caelo quoque feruet amorem auxilioque iuuet fugiendaque Gorgonis ora
360 sustineat spoliumque sibi pestemque uidenti. tum uicina ferens nixo uestigia tauro heniochns studio mundumque et nomen adeptus, quem primum curru uolitantem luppiter alto quadriiugis conspexit equis caeloque sacrauit.
365 hunc subeunt haedi claudeutes sidere pontum, nobilis et mundi nutrito rege capella, cuius ab uberibus magnum ille ascendit Olympum lacte fero crescens ad fulmina uimque tonandi; hanc ergo aeternis merito sacrauit in astris
370 luppiter et caeli caehim mercede rependit. pleiadesque hyadesque feri pars iuraque tauri in boream scanduut. haec suut aquilouia signa.
344 adsueto 1 adsudet et m (E) adsudeto et m (L) cui g ceu u) mundi o — 347 hocceani c octaui m — 348 diuo m eqims o) — 349 claris m — 350 Andro- meda o — 351 et ripit m — 352 — 354 diuisus spatio quod tertia lampade (1 lam- pada w) conspicitur parihus deltoton {inde tolo m) nomine sidus ex simili dictum cepheus et Cassiopea o — 354 seqiumtur iu o 399 — 402 'haec uacuum — sidera miscenf (duo tblia quadragenoinm quateruorum uersuum peruerse colligata
T .seruet
erant iii A 'Dubner) — 355 relictam o — ob&^nscis o — 358 in Igc ne m feruet g seruet o) — 359 exilioque g — 3(i0 testemque o — 361 nexo 0 — 362 eniochus glm —
+ hiuic
363 primo o — 365 tunc 1 tunc w — 365 eludentes m cludentes u) sidera m — 366 mibHis\m.c. nohilis g — 371 iuraque 1 utraque u) — 372 borean g hoream (o.
Liber I. 378-402. Ig
aspice nuiic infra solis siirgentia cursus
quae super exustas labuntur sidera terras, 375 quaeque inter gelidum capricorni sidus et axe
imo subnixum uertuntur lumina mundum,
altera pars orbis sub quis iacet inuia nobis
ignotaeque hominum gentes nec transita regna
commune ex uuo lumen ducentia sole 380 diuersasque umbras laeuaque cadentia signa
et dextros ortus caelo spectantia uerso.
nec minor est illis mundus nec lumine peior,
nec nuraerosa minus nascuntur sidera iu orbem.
cetera non cedunt; uno uincuntur in astro: 385 Augusto, sidus nostro quod contigit orhi,
Caesar nunc terris, post caelo maximus auctor.
cernere uicinum geminis licet Oriona,
in magnam caeli tendentem bracchia partem,
nec minus extento surgentem ad sidera passu, 390 singula fulgentis umeros cui lumina signant,
et tribus obliquis demissus ducitur eusis.
at caput Orion exeelso inmersus Olympo
per tria subducto signatur himina uultu;
non quod clara minus, sed quod magis alta receduut. 395 hoc duce per totum decurruut sidera mundum.
subsequitur rapido contenta canicula cursu,
qua nullum terris uiolentius aduenit astruni
nec grauius cedit; uunc horrida frigore surgit
nunc uacuum soli fulgentem deserit orbem. 400 sic iu utrumque mouet mundum et contraria reddit.
hanc qui surgentem, primo cum redditur ortu,
montis ab excelso speculantur uertice Tauri,
373 intra o capricorni sicubet m (iu marg. corr.) axem o — 376 sidera g lumina o mundum g mundo (o — 377 s^ib ' iacet g iaqnis add. iii marg. inan. rec.) sub quis iacet w — 380 leuaque m leuamque w — 381 celos veccantia ni — 383 in orhe 0 — 38.') quod 0 — 388 tendentem o — 389 sidera 1 ad sidera m om. «rf gc — 390 fulgentis m fulgentes w humeros Ig umeros m — 392 excesso m (marg. corr.) inmensHS \\\ immen-ms lp;c — 393 signantur m — 394 recedant o — 398 nec o horrida gl orrida m saeuit g surgit to — 399 Haec Igc ne m solis fulgentem deserit o sequiintur in o 'His inter^ — sidera caelo 449— .'»29 — 401 qui gra quMm lc.
14 Liber I. 403-434.
eueutus fruguui uarios et tempora dlcunt, quaeque ualetudo ueniat, concordia quanta;
405 bella facit pacenique refert uarieque reuertens sic mouet, ut uidit muudum, uultuque gubernat. magua fides hoc posse color eursusque micantis in radios: uix sole minor, uisi quod procul haerens frigida caeruleo contorquet himina uultu.
410 cetera uiucuntur specie, nec clarius astrum tinguitur oceano caelumue reuisit ab undis. tum procyou ueloxque lepus, tum nobihs argo In caelum subducta mari, quod prima cucurrit, emeritum magnis mundum tenet acta perichs
415 seruando dea facta deos. cui proximus anguis squamea dispositis imitatur lumiua flammis. et Phoebo sacer ales et una gratus laccho crater et duplici centaurus imagine fulget, pars homiuis, tergo pectus commissus equino.
420 ipsius hinc mundo templum est, uictrixque solutis ara nitet sacris, uastos cum terra gigautes
429 discordes uultu permixtaque corpora partu
in caehmi furibunda tuht. tum di quoque magnos
quaesiuere deos; dubitauit luppiter ipse
quod poterat non posse timens, cum surgere terram
425 cerueret, ut uerti naturam crederet omnem, montibus atque altis aggestos crescere montes, et tani uiciuos fugientia sidera colles.
428 anna importantes et rupta matre creatos,
430 necdum pestiferum sibi quemquam aut uumina noraut si qua forent maiora suis. tunc luppiter arae sidera constituit, quae uunc quoque maxima fulgent. quam propter pristis conuoluens suqamea terga orbibus insurffit tortis et fluctuat aluo.
403 ducunt g (in rasura) dlcunt o) — 404 ualitudo o — 409 lumina 1 — 412 tunc 0 prochion o liqms g lepus (0 — 414 periclis o (procellis pM) — 41G nu- taniur lu (iu luarg. corr.) — 419 conmissus Im — 420 hic Im hinc gc — 421 gigantas m (« ex i corr. L) gigantes w — 422 titmidi o — 425 et o — 426 aliis o — 427 colles o — 42S importantis m importantes co eif o coactos g — 429 uultii 0 corpore m partus o — 430 hostiferuin o aut oiuittuut o norant o — 431 snis crauit et are ni (iu marg. corr.) — 432 fulgent o — 434 tortus 1 tortis gm.
Liber I. 435—466. 15
435 intentans morsura similis iam iamque tenenti,
qualis ad expositae fatuin Cepheidos undis
expulit adueniens ultra sua litora poncum.
tum notius piscis uenti de nomine dictus
exurgit de parte noti; cui iuncta feruntur 440 flexa per ingentis stellarum flumina gyros.
alterius capiti coniungit aquarius undas
amnis, et in medium coeunt et sidera miscent. his inter solisque uias arctosque latentis
axem qiiae mundi stridentem pondere torqnent, 445 orbe peregrino caelum depiugitur astris,
quae notia antiqui dixerunt sidera uates.
ultima quae mundo semper uoluuntur iu imo,
quis innixa mauent caeli fulgentia templa,
nusquam in conspectum redeuntia cardiue uerso 450 sublimis speciem mundi similisque figuras
astrorum referunt. et uersas frontibus arctos
uno distingui medias claudique dracone
credimus exemplo. quamuis fugientia uisus
hunc orbem caeli iiertentis sidera cursu 455 cardine tam simili fultum quam uertice pingunt. haec igitur maguo diuisas aethere sedes
signa tenent mundi totum deducta per orbem.
tu modo corporeis similis ne quaere figuras,
omnia ut aequali fulgentia membra colore 4fio deficiat nihil aut uacuum qua lumiue cesset.
non poterit mundus sufferre incendia tanta,
omnia si pleuis ardebunt sidera membris.
quicquid subduxit flammis natura pepercit
succubitura oneri, formas disiungere tantuni 465 contenta et stellis ostendere sidera certis.
linea designat species, atque ignibus ignes
435 intaenians m morsii 1 morsum. g similem morsum m — 438 timc g nothius 1 c — 439 exurgit o mncta o — 440 ingentis m giros o — 44 1 alterius gm nlterius 1 cai^ti 1 (Vrat. coll.) — 443 latentes o — 446 nocia m nothia g sidere 1 — 447 innexa o fiik/entia signa g — 449 conspectum 1 conspectu gm — 450 species gc (1 Vrat. coll.) speciemlm similisqm similesqueoi — 453 fulgentiao — ibb pingito — 458 similis m — 459 omni aut lc oma ut g ut cori". ex aut m -- 4()0 et o qua o cessit 0 — 4'i4 subctibitura lc ' succubitura ^m.
16 Liber I. 467—498.
respoiident, media extremis atque ultima summis creduntur; satis est, si se non omnia celaut. praecipue medio cum luna implebitur orbe,
470 certa nitent mundo tum lumina: conditur omne stellarum uulgus, fugiunt siue nomine signa. pura licet uacuo tum cernere sidera caelo, nec fallunt numero paruis nec mixta feruntur. et quo clara magis possis cognoscere signa,
475 non uarios obitus norunt uariosue recursus; certa sed in proprias oriuntur sidera luces natalesque suos occasumque ordine seruant. nec quicquam in tanta magis est mirabile mole, quam ratio et certis quod legibus omnia parent.
480 nusquam turba nocet, nihil ullis partibus errat, bixius aut breuius mutatoue ordine fertur. quid tam confusum specie, quid tam uice certum est?
ac niihi tam praesens ratio non ulla uidetur, qua pateat mundum diuiuo numine uerti
485 atque ipsum esse deum nec forte coisse magistraj ut uoluit credi, qui primus moenia mundi seminibus struxit minimis inque illa resoluit, e quis et inaria et terras et sidera caeli aetheraque iumeusis fabricantem finibus orbes
490 soluentemque alios constare et cuncta reuerti in sua principia et rerum mutare figuras. quis credat tantas operum sine numine moles ex minimis caecoque creatum foedere mundum? si fors ista dedit uobis, fors ipsa guberuet.
495 at cur dispositis uicibus consurgere signa et uelut imperio praescriptos reddere cursus cernimus ac nullis properantibus ulla relinqui? cur eadem aestiuas exornant sidera noctes
467 mediae o — 468 creduntur o — 470 cum Imtnna m luna w ceditur 1 ceditur g conditur mc — 471 signa o — A12 plura o — 474 quod 1 quod c quo gm — 475 uariosque 0 — 477 natalesque o — 480 erra^^t m errat ta — 481 Laxius ex Parfibus corr. m et o leuius o — aute 483 De aeternitate nmndi Igmc — 484 quam 1 qud g" qua mc — 489 inmensos Im immensos u) — 490 comtare o — 492 a-edit m (L) — 493 celoqut m — 495 At corr. m ex Ad — 498 aestiuis 1 noctis 1 noctes g c noctis m.
Liber I. 499—528. 17
semper et hibernas eadem, certamque figiiram 500 quisque dies reddit muudo certamque reliiiquit?
iam tum, cum Graiae uerterunt Pergama gentes,
arctos et Orion aduersis frontibus ibaut,
haec contenta suos in uertice flectere gyros,
ille ex diuerso uertentera surgere coutra 505 obuius et toto semper decurrere mundo.
temporaque obscurae noctis deprendere signis
iam poterant, caelumque suas distinxerat horas.
quot post excidium Troiae sunt eruta regna!
quot capti populi! quotiens fortuua per orbem 510 seruitium imperiumque tulit uarieque reuertit!
Troianos cineres in quautum oblita refouit
imperium! fatis Asiae iam Graecia pressa est.
saecula dinumerare piget, quotiensque recurrens
lustrarit munduni uario sol igneus orbe. 515 omnia mortali mutantur lege creata,
nec se cognoscuut terrae, uertentibus aunis
exutas uariam faciem per saecula gentes.
at manet iucohimis mundus suaque omnia seruat,
quae nec longa dies auget minuitue senectus, 520 nec motus puucto curuat cursusue fatigat:
idem semper erit, quoniam semper fuit idem.
uon ahura uidere patres ahumue nepotes
aspicient: deus est, qui uou nmtatur in aeuo.
uuraquam transuersas solem decurrere ad arctos 525 nec mutare uias et in ortum uertere cursus
aurorainque nouis uascenteni ostendere terris,
nec lunain certos excedere luuiiuis orbes
sed seruare raoduin, quo crescat quoue recedat,
501 Graia eiierterunt lc graie mertemnt m graiac uerterunt g per inagna m
+ iiniiulo
(lu marg. corr.) — 502 Arctus Ig' arctus c arcios m — 505 celo g — 50C (lepr\\\dere 1 deprchendere m dejn-endere gc — 507 poterat g — 50S qiml linc cpiot g — 509 quod lcm quot g — 512 gretia 1 grecia gm — 514 lustraret 1 histrari m lustraritg lustraretc — 51 G annos m — 517 \xu1as (iuitialis deest) 1 exutas gc lunaria exnta m (iu marg. corr. exutas uariam) — 519 minuitque o — 520 lihito \ ponto g
s
puncto cm currat lc curuat gm — 521 fait isdcm 1 idem c Isdem m idem g — 522 aliumue o.
ManUius. I. 2
Liber I. 529—558.
nec cadere iu terram pendentia sidera caelo
530 sed dimensa suis consuraere tempora signis : non casus opus est, magni sed numinis ordo.
liaec igitur texunt aequali sidera tractu ignibus in uarias caelum laqueantia fornias. altius his nihil est; haec sunt fastigia mundi;
535 publica naturae domus his contenta tenetur finibus amplectens pontum terrasque iacentis. omuia concordi tractu ueniuntque caduntque, qua semel incubuit caelum uersumque resurgit. ipse autem quantum conuexo mundus Olympo
540 obtineat spatium, quantis bis sena ferantur finibus astra, docet ratio, cui nulla resistunt claustra nec inmensae moles ceduntque recessus, omnia succumbunt, ipsum est penetrabile caelum. nam quautum a terris atque aequore sigua recedunt,
545 tantum bina patent. quacumque inciditur orbis per medium, pars efficitur tum tertia gyri exiguo dirimens solidam discrimine summam. astra igitur caelum bis bina refugit ab imo summum, bis senis ut sit pars tertia signis.
550 sed quia per medium est tellus suspensa profundum, binis a summo signis discedit et imo. hinc igitur quodcumque supra te suspicis ipse, qua per inane meant oculi quaque ire recusant, binis aequandum est signis, sex tanta rotundae
555 efficiunt orbem zonae, qua signa feruntur bis sex aequali spatio texentia caelum. nec mirere uagos partus eadera esse per astra et mixtum ingenti generis discrimine fetum,
529 terram o — sequitur: De parallelis circulis. Circulus ad — uolitantia gyro (566 — 611) Im. om. de parall. c. g (trajectio eadem est) — 532 sidere 1 — 538 in "' caelum "^ uarias 1 (coU. Vrat.) in c. u. g in uarias caelum mc — 536 iacentis m iacentes co — post 538 (resurgit) : De magnitudine et latiiudine mundi etsignorum 1 (min) g (maj.) d latitudine et magnitudine m. e. s. m deest in c — 543 subcumbunt Im — 545 quaruque m — 548 summum igitur o uno g — 549 astra his 0 — 552 hac geritur m — 553 \ua l que m qmque 1 queque m — 554 tantam l tante m — 557 nec o — 558 fetum ra (L) fatum w.
Liber I. 559—587. 19
singula cum tantum teueant tantoque ferantur 560 tempore; sex tota surgentia sidera luee * * * *
restat ut aetherios fines tibi reddere coner
filaque dispositis uicibus comitantia caelum, 563 per quae dirigitur signorum flammeus ordo. 566 circulus ad boream fulgentis sustinet arctos
sexque fugit solidas a caeli uertice partes.
alter ad extremi decurrens sidera cancri,
in quo consummat Phoebus lucemque moramque 570 tardaque per longos circumfert lumina flexus,
aestiuus medio nomen sibi sumit ab aestu
temporis et titulo potitur metamque uolantis
solis et extremos designat feruidus actus
et quinque in partes aquilonis distat ab orbe. 575 tertius in media mundi regione locatus
ingenti spera totum praecingit Olympum
parte ab utraque uidens axem, quo limite Phoebus
componit paribus numeris noctemque diemque
ueris et autumni currens per tempora mixta, 580 cum medium aequali distinguit limite caelum
quattuor et gradibus sua fila reducit ab aestu.
proximus hunc ultra brumalis nomine limes
ultima desiguat fugientis lumina solis
inuidaque obliqua radiorum munera flamma 585 dat per iter minimum nobis; sed finibus illis,
quos super incubuit, longa stant tempora luce,
uixque dies transit candentem extenta per aestum,
559 s^igna cum m — ante 561: De coluris 1, idem iu marg. a m. vec. gc De circulis celestibus — de coluris m (u^ u^) — post 563 sequuntur — 564 circulus a summo nascentem uertice mundum 565 perment Artojihilaca j^etens per terga draconis in o tura in m (u^ u^): 565 a tangit et originem chelancm summa regidit 565 b sexqne fugit solidas celi uertice imrtes (sqq. 612 extremamque) — 5()6 g in marg: de parallelis circtdis (m) — 566 fulgentem arcton o — 567 a celi o — 571 aestiuom m aestiuum oi — 572 metuqu£ o — 576 spera o — 577 quo o lumine 1
+ ciiigeus
lumine w — 580 lumine g — 581 filia m (corr. in mavg.) — 582 tingens 1 timens m tangens g cingens c — 583 lumine 1 (coll. Vrat.) lumina o) — 584 inuique c inuiaque (li — 585 uohis glcm (L) nobis m (E).
•2*
20 Liber I. 588—618.
bisqiie iacet binis summotus partibus orbis. unus ab his superest extremo proximus axi
590 circulus, austrinas qui stringit et obsidet arctos. hic quoque brumalem per partes quinque relinquit, et quantum a nostro sublimis cardine gyrus, distat ab aduerso tantundem proximus illi. sic tibi per hinas ucrtex a uertice partes
595 diuisus duplici summa circumdat Olympum et xjer quinque noiat signantis tempora fines. his eadem est uia quae mundo pariterque rotantur inclines sociosque ortus occasibus aequant, quandoquidem textu, quo totus uohiitur orbis,
600 fila trahunt alti cursum comitantia caeli interualla pari seruantes limite sem])er diuisosque semel fines sortemque dicatam. suut duo, quos recipit ductos a uertice uertex, inter se aduersi, qui cuuctos ante relatos
605 seque secant gemino coeuntes cardine muiidi transuersoque polo rectum ducuntur in axem, tempora signantes auni caelumque per astra quattuor iu partes diuisum mensibus aequis. alter ab excelso decurrens limes Olympo
610 serpeutis caudam siccas et diuidit arctos et iuga chelarum medio uolitantia gyro extremamque secans hydram mediumque sub austris centaurum aduerso concurrit rursus iu axe et redit in caelum squamosaque tergora ceti
615 lanigerique notat fines clarumque trigonum Andromedaeque sinus imos, uestigia matris principiumque suum repetito cardine claudit. alter iu hunc medium summumque incumbit in axem
590 astrina m (Lowe: m et s addit corr.) austrinus w stringetm — 591 hinc m Jdc to — 593 tantudem m tantundem to — 594 binas o iMrtis m — 595 summam m — 59G signantis m signantes u) — 597 is c hiis m — 599 Qtiando guindiem m sexti Ig scxto cm — GOl seruantis Igm seruantes c — G02 sortem finesquel — ad G03 iu marg. coluri g — G03 uertic m — GOG recib m • — post 611 seqq. iu o scd dimensa suis vs. 530 sqq. — 612 serans m astris o — 613 adnersus c — 614 celum m
+ ucstigia
cetum w coeti Im ceti gc — 616 fastigia 1 fastigia gc uestigia m.
LJber I. 619—648. 21
perque pedes primos ceruicera trausit et ursae,
620 quam septem stellae priraam iara solo remoto producunt nigrae praebentem lumina nocti, et geminis cancrum dirimit stringitque flagrantem ore canem clauumque ratis, quae uicerat aequor. inde axem occultum per gyri signa prioris
625 transuersa atque illo rursus de limite tangit te, capricorne, tuisque aquilam designat ab astris perque lyrara inuersara currens spirasque draconis posteriora pedura Cynosurae praeterit astra transuersaraque secat uicino cardine caudara.
630 hic iterum coit ipse sibi meraor unde profectus. atque his aeternara fixerunt terapora sedera inmotis per signa modis statione perenni. hos uolucris fecere duos; namque alter ab ipsa consurgens Helice raediuni praecidit Olyrapuni
635 discernitque diera sextaraque exarainat horani et paribus spatiis occasus cernit et ortus. hic rautat per signa uices: ceu si quis eoos seu petit hesperios, supra se circinat orbera uerticibus super astantem mediuraque secantem
640 caehmi et diuiso signantera culraine raundura
642 curaque loco terrae caelumque et terapora rautat,
641 quaudo aliis aliud niedium est; uolat hora per orbem.
643 atque ubi se primis extollit Plioebus ab uudis, illis sexta raanet, quos tura preniit aureus orbis.
645 rursus ad hesperios sexta est, ubi cedit in urabras; nos priraara ac sumraara sextara nuraeramus utraraque et gelidura extrerao himen sentimus ab igni. alterius fines si uis coguoscere gyri.
+ ceriiit
619 pectus m — 621 lumilia ra — 622 stmigit fl. m — 623 cmmm m — 62.5 dilimite m — 627 currensquc spiras ra — 628 'praeterit m i^erterit oi {proterit p) — 630 inde ra — ante 631 de anabihazonte et horizonte gl — 631 Jioc o aeterna m sedem o) (sede m L) — 632 inmotis m — 637 Hic o mtitat o seu si o edos m — 638 Tparit m — 6-40 culminat m — 641 uersum uncinis includit m — 642 et om m — 643 ahmidus m — 644 tamen premit m — 646 utranqiie g utq. c utraque 1 utr'6que m hic repetit uersum 641 m (L) extremum m igni m — 648 suos m giris Imc giri g.
22 Liber I. 649—681.
circumfer facilis ociilos uultumque per orbem.
650 quicquid erit caolique imiim terraeque supremum, qua coit ipse sibi nullo discrimine mundus redditquc aut recipit fulgentia sidera ponto, praecingit teuui trausuersum limite mundum. haec quoque per totum uolitabit liuea caelum,
655 non tantum ad medium uergens mediumque repente orbem nunc se})tem ad stellas nec mota sub astra, sed quaecumquo uagae tuleriut uestigia plantae has modo terrarum nunc has gradientis in oras, semper erit nouus et terris mutabitur arcus;
660 quippe aliud caeluni ostendeus aliudque relinqueus dimidium teget et referet uarioque uotabit fine et cum uisu pariter sua fila mouente. hic terrestris erit, quia terrani amplectitur orbis, et mundum ijlcno praecingit limite gyrus
665 atque a fine trahens titulum memoratur horizon. his adice obliquos aduersaque fila trahentis inter se gyros, quorum fulgentia signa alter habet, per quae Phoebus moderatur habenas, subsequiturque suo solem uaga Delia curru,
670 et quinque aduerso luctantia sidera muudo exercent uarias naturae lege choreas. hunc tenet a summo cancer, capricornus ab imo, bis recipit, lueem qui circulus aequat et umbras, lanigeri et librae signo sua fila secantem.
675 sic per tris gyros inflexus ducitur orbis rectaque deuexo fallit uestigia cliuo; nec uisus aciemque fugit tantumque notari mente potest, sicut cernuntur meute priores. sed nitet ingenti steUatus balteus orbe
680 insignemque facit caelato limite mundum et ter uicenas partes patet atque trecentas
649/aafes o miiltimiper in ~ 650 Quidq. m tcrraeque g terraque co — 655 Non tantum o (nunc p) repente o — 656 nunc mota sub o — 657 quaecumque Igm gcnq. c tulerunt in horas 0 — 661 tegit gm regit lc refert to — 664 pleno producit lumite m — 665 atque asie c orison m orizon gl — ante ^&G De zodiaco et lacteo circulis lc om. et g nullum lemma iu m — 666 adite m addice c trahentis m — 669 om. m — 671 coreas c — 675 tris m tres o) — 680 caelato lumine m.
Liber I. 682—712. 23
in loiigum; bis sex latescit fascia partes,
quae cohibet uario labentia sidera cursu.
alter in aduersum positus succedit ad arctos 685 et paulum a boreae gyro sua fila reducit
trausitque iuuersae per sidera Cassiepiae.
inde per obliquum descendens tangit olorem
aestiuosque secat fines aquilamque supiuam
temporaque aequantem gyrum zonamque ferentem 690 solis equos inter caudam, qua scorpius ardet,
extremamque sagittari laeuam atque sagittam.
inde suos sinuat flexus per crura pedesque
centauri alterius rursusque ascendere caelum
incipit Argiuumque ratem per aplustria summa 695 et medium mundi gyrum geminosque per ima
signa secat, subit heniochum, teque, uude profectus,
Cassiepia, petens super ipsum Persea transit
orbemque ex illa coeptum concludit iu ipsa
trisque secat medios gyros et signa ferentem 700 partibus e binis, quotiens praeciditur ipse.
nec quaerendus erit: uisus incurrit in ipsos
sponte sua seque ipse docet cogitque notari.
namque in caeruleo caudens nitet orbita mundo
ceu missura diem subito caelumque recludens. 705 ac ueluti uirides disceruit semita campos,
quam terit assiduo renouans iter orbita tractu;
inter diuisas aequalihus est uia partes
ut freta canescunt sulcum ducente carina
accipiuutque uiam fluctus spumantibus undis, 710 quam tortus uerso mouit de gurgite uertex,
candidus in nigro hicet sic limes Olympo,
caeruleum findens ingenti lumiue mundum.
683 ciirsum m — 684 aduersum Igm aduersos c positos 1 imitas g positos m c — 685 abboreae lc aboreae m ad boreae g giros g — 686 transque m cassi eopiae m (L) — 690 equis m — 691 sagittari m (i add. corr.) sagittarii w — 692 693 694 in c post 147 in marg. notat 1 — 694 argi mcque m amplustria m — 695 ima Igm imum c — 697 cassiepeia corr. Cassiqpia m (L) tangit m — 699 trisque o secantm — 703 orbite c — 704 subitum ra — 705 uiridis m uirides lo — 706 tractu m — 707 diuisis Ig diuisis mc partis 1 partis cm partes g — 711 lucet sic limes o — 712 fingens 1 fingens gc findens m.
24 Liber I. 713-740.
utque suos arcus per nubila circiuat Tris, sic superincumbit signato culniine limes
715 candidus et resupina facit mortalibus ora,
dum noua per caecam uibrantur lumina noctem, inquiruntque sacras humano pectore causas, num se diductis conetur soluere moles segminibus, raraque labent compagine rimae
720 admittantque nouum laxato tegmine lumen.
quid? quasi non timeant, magni cum uulnera caeli conspiciant, feriatquo oculos iniuria mundi? ■ — an coeat mundus, duplicisque extrema cauernae conueniant caelique oras et sidera iuugaut,
725 perque ipsos fiat nexus manifesta cicatrix fnsuram faciens mundi, stipatus et orbis aeriam in nebulam clara compagine uersus in cunoos alti cogat fundamina caeli? an melius manet illa fides, per saecula prisca
730 illac solis equos diuersis cursibus isse
atque aliam triuisse uiam, longumque per aeuum exustas sedes incoctaue sidera flammis caeruleam uerso speciem mutasse colore, infnsumque loco cinerem muudumque sepultum?
735 fama etiam antiquis ad nos descendit ab annis, Pliaethontem patrio curru per signa uohmtem, dum noua miratur proprius spectacula mundi et puer iu caelo ludit curruque superbus luxuriat muudo cupit et maiora parente,
742 deflexum solito cursu curuisque quadrigis
740 monstratas liquisse uias orbemque recentem
713 nubilat m hirts m — 715 stqnna c — 716 tactam m uibrantur o (um- brantarM mirantnrVeu.) — 717 pernoua pectora c — 718 deductis 0 — 719 seminibus o compage carinae c et ex corr. m compagvie rimae Igm — 720 admhtantque 1 pectore c — 721 quasi o — 723 mundus m mundmn (a — 724 oras m horas (o —
+ fiss
725 i^ms iun\ \gant c — 726 fusuram 1 fissuram c fusuram g fusuram u corr. m ix m — 728 cogat alti c altique cogat ra — 730 illa.^' m (E.) illa m (L.) illac (o diuersos c eursibus Igm (L.) — 732 exutas 1 exustas gm exutas c — 733 colore o — 734 in- fusum lc infusumque gm — 73() cursu m — 738 curruqve g cursuque (o —
739 pdtente m parente to sei|uitur v. 740 o — 742 curuisque corr. ex riuisque m —
740 regentem lcm rigentem g.
Liber I. 741—769. 25
imposuisse polo; nec signa insueta tulisse 743 errantis nutu flamuias cursumque solutum.
quid querimur, flammas totum saeuisse per orbem, 745 terrarumque rogum cunctas arsisse per urbes,
cum uaga dispersi fluitarunt lumina currus,
et caelum exustum est? luit ipse inceudia uuuidus,
et noua uiciuis flagrarunt sidera flammis
nunc quoque praeteriti faciem refereutia casus. 750 nec mihi celanda est famae uulgata uetustas
mollior: e niueo lactis fluxisse liquorem
pectore reginae diuum caelumque colore
infecisse suo. quapropter lacteus orbis
dicitur, et nomen causa descendit ab ipsa. 755 an maior densa stellarum turba coroua
conuexit flammas et crasso lumine candet,
et fulgore nitet coHato clarior orbis?
an fortes animae dignataque numina caelo
corporibus resoluta suis terraoque remissa 760 huc migrant ex orbe suumque habitautia caelum
aetherios uiuuut annos mundoque fruuntur?
atque hic Aeacidas, hic et ueneramur Atridas
Tydidemque ferum terraeque marisque triumphis
naturae uictorem Ithacum Pyliumque senecta 765 insignem triplici, Dauaumque ad Pergama reges
castra diicum et caeli idctamque suh Hectore Trojam
auroraeque nigrum partum stirpemque touautis
rectorem Lyciae; nec te, Mauortia uirgo,
praeteream regesque alios, quos Thraecia niisit
74 1 inposuisse cm impossuisse g seq. in o v 742 — 743 errantis m errantes o) ndtu Im nutu gc curruinque r ex s corr. m — 744 Quod 1 quo gc quid ra scuissc o (m Lowe) — 745 que ora. 1 tirbes gl orbes cra — 746 limine m (L) lumina w — 747 exutum 1 est oiu. ra ipsa c i^^sa ex ipse corr. ra — 748 et noua o — 749 reserentia I reserantia gc referencia ra — 750 celandl 1 uetustas o — 751 an maior o densat lcm densa g — 756 comiexit l contexit cm conuexit g candor m — 757 collato o — 758 nominel nomina g nomine m lumina c — 760 que ora. cra — 761 feruntur corr. in marg. fruuntur m — 763 Atque ae\\\acidasl ueneramurlgm uenerantur c — 764 Titidemquelgc Tididemque m — 764 iliumquelgc peliumquem — 766 castra ducum et caeli o uictamq. sub hectore troiam o — 767 iugitu parti m (iii raarg. corr.) — 768 litie g — 769 grecia g graecia co reges alios m.
26 Liber I. 770—798.
770 atque Asiae gentes et Magno maxima Pella; quique animi uires et strictas pondere mentes prudentes habuere uiri, quibus omnis in ipsis census erat, iustusque Solon fortisque Lycurgus, aetheriusque Platon et qui fabricauerat illum
775 damnatusque suas melius damnauit Athenas, Persidis et uictor, strarat quae classibus aequor. Romauique uiri, quorum iam maxima turba est: Tarquinioque minus reges, et Horatia proles, tota acies partus, nec non et Scaeuola trunco
780 nobilior, maiorque uiris et Cloelia uirgo, et Romana ferens, quae texit, moenia Cocles, et commilitio uolucris Coruinus adeptus et spolia et nomen, qui gestat in alite Phoebum, et loue qui meruit caelum Romamque Camilhis
785 seruando posuit, Brutusque a rege receptae conditor, et Pyrrhi per bella Papirius ultor, Fabricius Curiusque pares et tertia palma Marcellus, Cossusque prior de rege necato, certantesque Deci uotis similesque triumphis,
790 inuictusque mora Fabius, uictorque uecati Liuius Hasdrubalis socio per bella Nerone, Scipiadaeque duces, fatum Carthaginis unum, Pompeiusque orbis domitor per trisque triumphos ante deum princeps, et censu Tullius oris
795 emeritus caelum, et tu, Claudi magna propago, Aemiliaeque domus proceres, chirique Metelli, et Cato fortunae uictor, matrisque sub armis miles Agrippa suae; Veuerisque ab origine proles
770 hella c pella Igm — 771 mentis m — 773 iustus c solo m ligurgus o — 774 aetJiereusq Igm Plato nec o — 775 Dampnatus - dampnauit Im — 776 cjuilassUms 1 ([ui gc straraton corr. in strauit qui ra — 777 uir liquorum m (corr. m^) — 778 Ter- quinioq m oratia 1 g c — ll^ partus o skiola 1 — 780 eo colia 1 est et colia m eo colia g c — 782 cum milicio o coruitus Igc coriutus m adetus m adempt%is g — 784 camillis gl camillus ex cauillis m — 785 recepta o — 786 pirri gc pirrhi 1 phirri m — 787 turiusq. m parent Ig jjatens m jmres c terra m — 788 natatn m notato u) — 789 decii 0 — 790 flanmm m flaidus oi — 791 Hasdribalis ] n\ — 792 Kartaginisl cartaginis gm — 793 tresque g trisque co -- 795 Claudia lcm claudu g (CtettdwThomas) — 797 arnis m (L) aruis m (E) armis (o • — 798 Agrippe m uenerisq m uentrkque w.
Liber I. 799—827. 27
Tulia descendit caelo caelumque repleuit, 800 quod regit Augustus socio per sigua tonante,
cernit et in coetu diuum Magnum atque Quirinum
altius aetherii quam candet circulus orbis.
illa deum sedes, liaec illis proxima, diuum
qui uirtute sua similes uestigia tangunt. 805 ac prius incipiam stellis quam reddere uires
signorumque canam fatalia carmine iura,
implenda est mundi facies corpusque i)er omne
quicquid ubi niteat uigeat quandoque notandum est.
sunt alia aduerso pugnantia sidera mundo, 810 quae terram caelumque inter uolitantia pendent. 813 sunt etiam raris orti natalibus ignes
protinus et rapti. subitas candescere flainmas 815 aera per liquidum fractosque perire cometas
rara per ingentis uiderunt saecula motus.
siue quod ingenitum terra spirante uaporem
umidior sicca superatur spiritus aura,
nubila cum longo cessant dispulsa sereno, 820 et solis radiis arescit torridus aer,
apta alimenta sibi demissus corripit ignis,
materiamque sui deprendit flamma capacem.
et quia non solidum est corpus, sed rara uagantur
principia aurarum uolucrique simillima fumo, 825 in breue uiuit opus coeptique incendia fine
subsistunt pariterque cadunt fulgentque cometae.
quod nisi uicinos agerent occasibus ortus.
801 caetu 1 diuum corr. ex dum m quirini g — 802 aetherii m aetherei w candlt 1 candit gm condit c — 803 dium g — 804 «mtZfsl similism similes g — in marg. : De cometis g m — post 804 sequuntur in o : 809 — 812 — 805 \c Imc — 806 carmina m — 808 quidquam m nitet o notandum est om. g (in marg. add. m. rec.) — 809 alio m aduersa m — 810 terram caelumq o — 811 et 812 Saturni louis et Martis solisque suh illis Mercurius Venerem interagit Lunamque locatus uersus spurii in o leguutur {intangit m) — 813 etiam o rari sorti o euntes o — natalis — rapti om.m — ^i'}t protenusXprotinusgQ. lamas gm — 81o tractosque o — 816 raro m (E-) ingentes gc * in 1 e correctum ingentis m — 817 ingentum m ingeniii c humidior o — 819 dispulsa m — 820 cordibus g — 821 acra ra (L) aera m(E) acta 0) — 822 dephendit gc deprendit 1 depraendit m capacem o — 825 cejitaq gl coeptaqiie cm fine g — 82(5 subsistant m cometa Im cometae g — 827 ■n Ig ortis m.
28 Liber I. 828—854.
et tam pariia forent acceiisis terapora flammis,
alter nocte dies esset, caelumque rediret 830 iiiuersuin ct soniuo totum deprenderet orbem.
tum (juia non una specie dispcrgitur omnis
aridior terrao uapor et coinprenditur igni,
diuersas quoque per facies accensa foruntur
lumina, quae subitis existunt nata tenebris. 835 nam modo, ceu longi fluitent de uertice crines,
flamma comas imitata uolat, tenuisque capillos
diffusos radiis ardentibus explicat ignis.
nunc prior haec species dispersis criuibus exit,
et glomus ardentis sequitur sub imagine barbae S45 hirta figurantis tremulo sub pectore menta. 840 interdum aequali laterum compagine ductus
quadratamue trabem fingit teretemue columnam.
quin etiam tumidis exaequat dolia flammis
procere distenta uteros paruosque catillos
mentitur curuos ignis glomeratus in orbes. 846 lampadas et fissas ramosos fundit in ignes.
praecipites stellae passimque uolare uidentur,
cum uaga per nitidum scintillant kimina niundum
et tenuem lougis iaculautur crinibus ignem; 850 excurruntque procul uolucris imitata sagittas,
arida cum gracili tenuatur semita filo.
sunt autem cunctis permixti partibus ignes,
qui grauidas habitant fabricantis fuhiiina nubes
et penetrant terras Aetnamque minantur Olympo
828 in-aua ra accessis m — 829 diesque m rediiq. m — 830 immenstm Igc inmensum m deprehendcrit 1 deprehenderet m deprenderet gc — 831 func o — 832 ar- ridiorm terraequelc terraegm comprehenditurlm comprenditur gc — 833deesting — 835 m g seu m ceu o) — 836 tenuisqiie o cajnllis 1 c capillos m capiUus g — 837 igms m ignes w — 838 species g facics w — 839 glohus o — 841 quadratamque g teretemque g — 842 timidis m — 843 procere 1 vrocere c vrocere g procero m uteros 1 uteros g m
+ 0S
utero c partosque Igc partasq. m capellos lc capillos g capellas m — 844 paruis lc paruis g paruos m signis o glomerattis g glomeratur 1 m — 845 tremido sub limine m menses o — 846 lampada et m ignes o — 847 passimqiie uolare o — 848 nitidum Ig mundum m Uquidun c — 850 exurunt go tiiam. m procul to tiolucrislm uolucres gc — 852 cimcti m permixti I — 853 fabricantes o nubis Im (L.) nubes gcm (E.) — 854 ethnamque Ig aethnamque m.
Liber I. 855-885. 29
855 et calidas reddunt ipsis in fontibus undas ac silice in dura uiridique in cortice sedem inueniunt, cum silua sibi collisa crematur: ignibus usque adeo natura est omnis abundans. ne mirere faces subitas erumpere caelo
860 aeraque accensum flammis lucere coruscis arida complexum spirantis semina terrae, quae uolucer pascens ignis sequiturque fugitque, fulgura cum uideas tremulum uibrautia lumen imbribus e mediis et caelum fulmine ruptum.
865 siue igitur ratio praebentis semina terrae in uolucris ignes potuit generare cometas; siue illas natura faces ut cuncta creauit sidera per tenuis caelo luceutia flammas; — sed traliit ad semet rapido Titanius aestu
870 inuoluitque suo flammantis igne cometas, ac modo dimittit, sicut Cyllenius orbis et Veuus, accenso cum ducit uespere noctem, saepe nitent falluntque oculos rursusque reuisunt; — seu deus instantis fati miseratus in orbem
875 signa per affectus caelique incendia niittit;
futtilibus uon umquam excanduit iguibus aether:
squalidaque elusi deplorant arua coloni,
et sterilis iuter sulcos defessus arator
ad iuga maerentis cogit frustrata iuueucos.
880 aut grauibus morbis et lenta corpora tabe corripit exustis letalis flamma medullis labentisque rapit populos, totasque per urbes publica succensis peraguntur fata sepulcris. qualis Erechtheos pestis populata colonos
885 extulit antiquas per funera pacis Atheuas,
835 ipsas m — 85G dnra o — 859 ne o suhita se rumpere m — 860 chornscis m — 8G1 conplexmn m — 8G3 ne\ «e g cumcm — 8G4 et mediis o — 8G5 in-euentism — 8GG posuii 0 ignis m uohicres o generarae g c — 8()7 oZ; cuncta o facies c — 8G8 ienues o — 8G9 sed o — 870 flamantis m — 873 rursumq. g — 874 miseratus g miseratur co — 87G furtllihus m cxcanduit o ixjiiis m — 877 effusi o — 878 sterilis o — 879 merentts 1 merentis gm imtentos m — 882 labentisq. 1 labentesq. c lahentisqus gm — 883 succensi sepulchri g — 884 erectecos 1 encteos g erictonicos c erectecos m.
30 Liber [. 886—917.
alter in alterius labens cum fata ruebant. nec locus artis erat medicae nec uota ualebant; cesserat officium morbis, et funera deerant mortibus et lacrimae; lassus defecerat ignis,
890 et coaceruatis ardebant corpora membris, ac tanto quondam populo uix contigit heres. talia significant lucentes saepe cometae: funera cum facibus ueniunt terrisque minantur ardentis sine fine rogos, cum mundus et ipsa
895 aegrotet natura nouum sortita sepulcrum.
quin et bella canunt ignes subitosque tumultus et clandestinis surgentia fraudibus arma; externas modo per gentes, — ut foedere rupto cum fera ductorem rapuit Germania Varum
900 infecitque trium legionum sanguine campos, arserunt toto passim minitantia mundo lumina, et ipsa tulit bellum natura per ignes opposuitque suas uires finemque minata est. nec mirere grauis rerumque hominumque ruinas:
905 saepe domi culpa est; nescimus credere caelo. — ciuilis etiam motus cognataque bella significaut. nec plura alias incendia mundus sustinuit, quam cum ducibus iurata cruentis arma Philippeos implerunt agmine campos.
910 uixque etiam sicca miles Romanus harena ossa uirum lacerosque prius superastitit artus, imperiumque suis conflixit uiribus ipsum, perque patris pater Augustus uestigia uicit. necdum finis erat: restabant Actia bella
915 dotali comraissa acie, repetitaque rerum alea, et in ponto quaesitus rector Olympi, femineum sortita iugum cum Roma pependit.
887 Hec 1 medice m uoth 1 — 888 deerant o — 890 coaternatis g menhris 1 m morhis c — 891 tiia Igm Jieres gm — 894 ardentls 1 ardentis gm ardentes c — 895 mnnium m nouum o) — 901 munitantia c imitancia m — 904 ne m nec lo mirereque m graues o — 906 ciuilis 1 ciuilis m ciuiles gc et nam m — 910 uix etiam g harena 0 — 911 laserosq. m prius o arti m (L.) — 913 cum flexit m — 916 \lea 1 alia m alea o) — 917 pompa o rependit o.
Liber I. 918—926. 31
atque ipsa Isiaco certarunt fiilmina sistro.
restabant profugo seruilia milite bella, 920 cum patrios armis imitatus filius hostes
aequora Pompeius cepit defensa parenti.
sed satis hoc fatis fuerit. iam bella quiescant,
atque adamanteis discordia uincta catenis
aeternos habeat frenos in carcere clausa. 925 sit pater inuictus patriae, sit Roma sub illo :
cumque deum caelo dederit, non quaerat in orbe.
920 imitatur m hosfes g hostis co — 921 Pompeus g cepit gm — 923 mutra m — 925 sic—sic m (L.) — 926 querit m — post 926 explicit libcr primus incipit seds g (rec m) M. Manili Astronomi con liber primus explicit incipit secundus m (unc.) nulla subscriptio in Igc. sequuntur in lcm (uj u^) capitula libri secundi: uae signa sint masculina quae feminina. \ que humana que duplida et bi forma. \ uae nocturna et diurna. \ ue humida aut terrena aut com- munia. \ uae fecunda que ciirrentia aut recta. \ uae sedentia aut iacentia que debilia. \ u^ tierna estiualia autunnalia hiherna \ uae cauta et eorum dextra aut sinistra \ e mensura trigonoru quadratoru in partes \ e signis exagonis de coniunctis que sexto locn sint \ e contrariis \ ad cuius dei tutelam quaeque signa referantur \ uorimi mem- hrorum in homine quodque signum futelam habent | ignorum inter se commercia uisus auditus odia 1 e duode ca hemoriis.
LIBER SECUNDUS.
Jylaximus Iliacae geutis certamiua uates et quiuquagiuta regum regemque patremque castra ducum et caeli uictamque sub Hectore Troiam erroremque ducis totidem quot uicerat auuis 5 iustautem bello gemiuata per agmiua pouto ultimaque in patria captisque peuatibus arma ore sacro cecinit; patriae cui iura peteuti dum dabat eripuit, cuiusque ex ore profusos omnis posteritas latices iu carmiua duxit
10 amnemque in tenuis ausa est diducere riuos uuius fecuuda bouis. sed proximus illi Hesiodus memorat diuos diuumque parentes et chaos enixum terras orbemque sub illo infantem et primos titubantia sidera cursus
15 titanasque senes louis et cuuabula magni et sub fratre uiri uomen siue matre pareutis atque iterum patrio nascentem corpore Bacchum. ovmiaque imnenso uolitantia lumina mundo. quin etiam ruris cultus legesque notauit
20 militiamque soli; quod colles Bacchus amaret,
quod fecunda Ceres camjios, quod Pallas utrumque, atque arbusta uagis essent quod adultera pomis.
1 aximusliu — 3 hectoreamqiie facito tutamque o troyam m — 4 quod lc quot g quo^dm — b agminalgm aequora c (F. M. v. 2) — G cajitis g ca2:>tisque\ capitisque iu — 7 patria o quae o petentem o — post 7 sequitur omnia peruolitans (82) iu m et u — 8 dahit m tnnisqiie m (E) profnsus m profusas g latltes m (E) latices m (L) lances w dixit g — 10 tenues o deducere o — 11 houis g — 12 parentis I parentis g potentis m — 13 calios m — 14 corpus o — 15 sones 1 inuisse cunahula Imc iouis et g — IG fratre o — 17 hachum o — 18 inmenso I rumina m numina\g, lumina c — 19 qaeque g rogarit\mc notarit g — 20 quid 1 amaret Imc amaret g — 21 bachus o.
lA\m- II. 28—53. 33
siluarumque deos sacrataque uuuiiua lyniphis,
pacis opus uiaguos naturae coudit in usus. 2.5 astroi*um quidam uarias dixere fignras
signaque diffuso passini labentia caelo
iu proprium cuiusque genus causasque tulere:
Persea et Andromeden poeua matremque dolentem
soluentemque patrem raptamque Lycaone natam 30 officioque louis (yynosuram, lacte capellam
et furto cycuura, pietate ad sidera ductam
Erigonen ictuque uepam spolioque leonem
et morsu cancrum, pisces Cythereide uersa,
lanigerum uicto ducentem sidera ponto .3.5 ceteraque ex uariis pendentia casibus astra
aethera per summum uoluerunt fixa reuolui.
quorum carminibus nihil est nisi fabula caelum,
terraue composuit caelum, quae pendet ab illo.
quin etiani pecoruni ritus et Pana sonantem 40 in calamos Sicula memorat tellure creatus;
nec siluis siluestre canit perque horrida motus
rura serit dulcis musamque inducit iu arua.
ecce alius pictas uolucres ac bella ferarum,
ille uenenatos angnis, hic prata per herbas 45 fata refert uitamque sua radice ferentis.
quiu etiam tenebris inmersum tartaron atra
in lucem de nocte uocant orbemque reuoluunt
interius uersum naturae foedere rupto.
omne genus reruni doctae cecinere sorores; 50 omnis ad accessus Heliconis semita trita est,
et iam confusi manant de fontibus amnes
nec capiunt haustum turbamque ad nota ruentem.
integra quaeramus rorantis prata per herbas
23 rumina m nimphis o — 28 persi I g c j^tti^si ui andromede o — poenas o — 29 licaone o — 'dOcinosuram o — 31 cignum Ig — 32 eriyonem o — 35 ceteralfque m — 38 erraque Ic terraque gm qii 1 qi^MC gc caelumque dependet m — 39 ritus pecorum lc pecorum ritus gm — 40 creatis 1 creatis g creatus cm — 41 per quod m — 42 dulcis 0 in auras o — 43 cce 1 uolucres o hac hella m — 44 uenenato sanguis I uenenato sanyuis ra uenenatos anguis gc nata per o — 45 suam Ira sua gc ferentis o — 4G inmensum o tartara o natu lc natra g nacta m — .^0 helicones o — 52 v/>ta m nata c — 53 rorantvi Ig rorantes c rotantis m (L).
Vlaniliuii. I. 3
34 l'i'_)er Jl. 54—84.
uudanique occultis nieditautem nuirnmr iu antris,
55 quam ueque durato gustariut ore uolucres, ipse nec aetherio Phoebus libauerit igni. nostra loquar; nulli uatum debebimus ora, nec furtum, sed opus ueniet, soloque uolamus in caelum curru, propria rate pellimus uudas.
f;o namque canam tacita naturae mente potentem infusumque deum caelo terrisque fretoque ingentem aequali moderautem foedere moleni. totumque alterno consensu uiuere mundum et rationis agi motu, cum spiritus unus
65 per cunctas habitet partes atque irriget orbem omnia peruolitaus corpusque auimale figuret. quod uisi cognatis raembris contexta maneret machina et imposito pareret tota magistro, ac tantum muudi regeret prudeutia censum,
70 uon esset statio terris, non ambitus astris, haereretque uagus mundus standoque rigeret, nec sua dispositos seruarent sidera cursus, noxque alterna diem fugeret rursumque fugaret; non imbres alereut terras, uou aethera ueuti,
75 nec pontus grauidas nubes, uec flumina poutum, uec pelagus fontes, nec staret summa per omuis par semper partes aequo digesta parente, ut ueque deficereut undae uec sideret orbis, uec caelum iusto maiusue miuusue uolaret.
80 motus alit, uou mutat opus; sic omuia toto dispensata manent mundo domiuumque sequuntur. hic igitur deus et ratio, quae cuncta gubernat. ducit ab aetheriis terrena animalia siguis. quae quamquam longo cogit summota recessu,
.56 aetherio o phebus]'^ foebusm liberauerit m libra uerit 1 librauerit gc igni o — 57 ora o — 58 loquamur c uolaui m — 59 propri^ 1 — (d5 ukiue (w corr. ex a) m (L) okquem{E) atque co inriget m — 67 u Ig membris [gm — 69 sensum o — 71 hereretq. o regeret m — 73 rursumque o — 74 aetlierea m uosicr c — 75 nubes o — 76 fontis 1 fontis gm fonies c omnis 1 omnis gm omnes c — 77 pars o partis 1 partis gm partesc —
+ nobis
78 sirlern o orbis Ip: nrbis m nobis c — 79 minnsque gm — 83 aeiervis o — 84 sumara m (K) snmata m (L).
Liber II. 85—113. 35
8.T sentiri tanien, nt uitas ac fata niinistreut
gentibus ac proprios per singula corpora mores. comminus est quaerenda fides: sic teniperat arua caelum, sic uarias fruges redditque rapitque, sic pontuni mouet ac terris inmittit et aufert:
90 atque haec seditio pelagus nunc sidere lunae mota tenet nunc diuerso stimulata recessu, nunc anni spatio Phoebum comitata uolantem; — sic submersa fretis concharum et carcere ciausa ad lunae motum uariant auimalia corpus
95 et tua damna, tuas imitantur, Delia, uires; tu quoque fraternis sic reddis curribus ora atque iterum ex eisdem repetis, quantumque relinquit aut dedit ille, refers et sidus sidere constas. denique sic pecudes et muta aniraalia terris,
100 cum maneant ignara sui legisque per aeuum, natura tamen ad mundum reuocante parentem attollunt animos caelnmque et sidera seruant corporaque ad lunae nasceutis coruua lustrant uenturasque uident hiemes, reditura serena:
105 quis dubitet post haec hominem coniungere caelo? eximium natura dedit linguamque capaxque ingenium uolucremque animum, quem denique in unum descendit deus atque habitat seque ipse requirit. mitto alias artes, quarum est permissa facultas,
110 infidas adeo nec nostri munera census,
mitto, quod aequali uihil est sub lege tributum, quod patet auctores summi non corporis esse, mitto quod et certum est et ineuitabile fatum,
85 uita m — 8t* propriiis 1 — 87 nec minus Igc nec munus m tenvptat m - 89 a terra m ac terris w inmittit Im — 90 pelagus o siclerq 1 sidera oo — 91 tenent o diuisolgm iliuiso c stiviilatu Im recessunt. iii — 92 spaciutu m uoluntatem, m — 93 sicm si(i> submersa o — 94 uarian m — 95 tum m cum co mutantur m (iu 1 corr.) — 96 sic u redes m cruribus \ — 97 hisdem o repperis m relinquis o — 98 refert o constas g constans w — 99 sic o (m L) — 100 ignata m — 102 ac tollunt m ad sidera c et oi — 104 hiemps 1 — 106 eximum m eximium o) — 108 haintet m seque ipse Igm ipsumque c requiret 1 requiret m requirit gc — 109 miitk\ \ 1 mitte gm niiUe c — 110 infidoslgm infid c — 111 mitto o — 112 sumniam m sumwa la — 113 mitto 0 qt(od certunt 0.
3*
36 l>iber II. 114 — 14 1.
materiaeqiie sat est cogi, sed cogere muiulo. 1J5 quis caeluin possit nisi caeli iuuuere nosse
et reperire deum, nisi qui pars ipse deorum est? quisue hauc couuexi molem sine fiue pateutis signorumque choros ac muudi flammea tecta aeternum ot stellis aduersus sidera bellum 120 ac tenas caeloque fretum suhiectaque utrisque ceruere et angusto sub pectore claudere posset, ni tautos animis oculos natura dedisset cognatamque sui mentem uertisset ad ipsani et tantum dictnsset opus, caeloque ueniret 125 quod uocat iu caelum sacra ad commercia caeli et primas quas dant leges nascentibus astra? quis neget esse nefas iuuitum preudere muiidum et uelut iu semet captum deducere in orbem? sed ne circuitu longo manifesta probentur, 130 ipsa lides operi faciet pondusque fidemque. nam neque decipitur ratio nec decipit umquam; rite sequeuda uia est ac iieris credita causis, euentusque datur, qualis praedicitur ante. quod fortuna ratum faciat, quis dicere falsum 135 audeat et tantae suffragia uiucere sortis? haec ego diuiuo cupiara cum ad sidera flatu ferre, nec in turba nec turbae carmina condam, sed solus uacuo ueluti uectatus in orbe librato curru, non occursantibus ullis 140 nec per iter socios commune gerentibus actus. sed caelo noscenda canara mirantibus astris
114 materiae\\\ fatum 1 materiae fatum c materiaeque sat g materiaeque datuni m — 115 jwssif lcra posset g munera o nosset o {noscet ru) — 116 nisi ipsa
si.ne
pars m qui pars ipsa to — 117 atque o n \ n c nisi g sine m i^a.te/ntis l parentis w — 121 posset g possit co — 122 animis oculos g animi oculos o) — 125 commercia rerum o — 126 prima m — 127 mutum m prendere o — 129 uidentur c — 130 pontusque m — 131 umquam Im unquam g — 132 secunda o — 134 faciet g faciat (i> (faciet ratum m) rarum c — 135 fortis m — 136 flatum m fato c — 137 turba g ttirbam w carmine 1 cardine c carmina o) condam g quondam (o —
+ umbrato curru
139 Vbera tam currus 1 Vbera tam currus m Vba ta currus c timbrato eurru g
+ mir
nolo cursantibus c illis m — 140 partim ra — 141 noscenda m ressantibus 1 rexantibus ra.
♦
II
Liber IT. U2-170. 37
et gaiideute siii inun
uel quibus illa sacros uon iuuidere meatus
uotitiamque sui, minima est quae turba per orbem. 145 illa fluit, quae diuitias, quae diligit aurum,
imperia et fasces mollemque per otia luxnm
et blandis aduersa sonis dulcemque per aures
affectum, ut modico noscenda ad fata labore.
hoc quoque fatorum est, legem perdiscere fati. 150 et primum astrorum uaria est natura notanda
carminibus per utruraque genus. nam mascula sex sunt,
diuersi totidem generis sub principe tauro.
cernis ut auersus redeundo surgat in arcum?
alternant genus et uicibus uariantur in orbem. 155 humanas etiam species in parte uidebis.
nec mores distant. pecudum pars atque ferarum
ingenium facient; quae iam signanda sagaci
singula sunt animo, propria quae sorte feruntur.
nunc binis insiste; dabunt geminata potentis
160 per socium effectus; multum comes addit et aufert,
ambiguisque ualent, quis sunt collegia, fatis
ad meritum noxamque. duos per sidera pisces
et totidem geminos nudatis aspice membris.
his coniuncta manent alterno bracchia nexu; 165 dissimile est illis iter in contraria uersis;
par numerus; sed enim dispar natura notanda est.
atque haec ex paribus toto gaudentia censu
signa meant; nihil exterius mirantur in ipsis
admissumque; dolent quaedam, quod parte recisa 170 atque ex diuerso commissis corpore membris,
143 Vt cm meatis m — 145 fluit o — 146 mglemque c — 147 auras g — ad 149 que signa masculina sintq. femininaq. humana giu in 1 spatium dnarura lin. in marg. lemma a manii rec. adscriptum — 150 tlmc et g — 153 aduersus o — 156 mores g moris \cm — 158 forte gm sorte lc post 158 spat. in 1 unius lin. quae signa dupla sint et biformag m (duplicia—biformia) — 159 potentis 1 potentis gm potentes c — 160 addetl addet m — 161 ambiguis ualent g qui sunt m qui sint c quis sunt Ig — 163 menbris Ig — 164 coniiuicta g — 167 censu o — 168 ex-
ius_iiiirantiir * t
terminantur I exterminantur m exterius mirantur gc — 169 admissumq o dolens I dolens m — 170 menbris \gm.
38 r.iber TI. 171 — 196.
nt capriconuis et iuteiitum qui dirigit arcuni iunctus equo; pars huic hominis, sed uulla priori. hoc quoque servandum est alta discrimen in arte; distat enim gemini duo sint duplane figura.
175 quin etiam Erigone binis numeratur in astris. nec facie, ratione duplex; nam desinit aestas, incipit autumnus media sub uirgine utrimqiie. idcirco tropicis praecedunt omnibus astra bina, ut lanigero, chelis cancroque caproque,
180 quod duplicis retinent conexo tenipore uires; ut quos subsequitur cancer per sidera fratres, e geminis alter florentia tempora ueris sufficit, aestatem sitientem prouehit alter, nudus uterque tamen, sentit quia uterque calorem,
185 illo senescentis ueris, subeuntis at ille aestatis; par est primae sors ultima parti. nec non arcitenens, qui te, capricorne, sub ipso promittit, duplici formatus imagine fertur. mitior autumnus mollis sibi uindicat artus
190 materiamque oris; fera tergo membra rigentem excipiunt hiemem; nutatque in tempora signum. quosque aries prae se mittit, duo terapora pisces bina dicant; hiemem claudit, uer inchoat alter. cum sol aequoreis reuolans decurrit in astris,
195 hiberni coeunt cum uernis roribus imbres ; utraque sors umoris habet fiuitantia signa.
171 Vt "^^^ 1 Vt quae m ut gc capricornus qui lc capricornus intentum qui m
ca^jricornus et hic qui g — 172 hominis m oris co prioris 0—174 gemini o duplane 1
dupla ne m duplane gc — 175 Qdn 1 erigone m — 176 ratio duplex o — 177 autunnus o
utri\\\que 1 — 178 iccirco g — 180 duplicis 1 duplicis g duplices mc retinet conexo Igc
cmexo m — 181 qvx)d o sup 1 super c per cgm — 182 et 1 (con*.) gc e m tempora
. . . +q
uins m uires o) — 184 gz g calorem g colorem to — 185 uires o et o — 186 aetatis lc
uec iiori
aeratis m aestatis g pars est Igc par est m parti 0 — 187 Hec iam Ig nec iam m
+ nec ia „
nec non c arquitenens Im — 189 autunnus 1 moms 1 inollis gm moUes c uendicat m —
190 hominis m oris to feri o fsrat ergo 1 fern ergo m fera tergo g ferentem m —
191 mmciAque lo nunciaq m nunc iamque g — 192 munit m — 194 soh, m
+ tuuc
reuolv4insm — 195 ueritusX (iii rasura) uer tuncgc ue^-nism rohoris o umbres m — 196 sursum orislc.
T,ibpr TT. 107—224. 39
qniii tria sigmi iiouein signis coniuncta repugnaiit,
et quasi seditio caelum tenet: aspice taurum
clunibus et gerainos pedibus, testudine cancrum 200 surgere, cum rectis oriantur cetera membris.
nec mirere moras, cura sol aduersa per astra
aestiuum tardis attollat mensibus annuni. nec te praetereat, nocturna diurnaque signa
quae sint perspicere et propria deducere lege: 205 non tenebris aut luce suam peragentia sortem.
nam comraune foret nullo discrimine nomen,
omnia quod certis uicibus per tempora fulgent,
et nunc illa dies, nunc noctes illa sequuntur,
sed quibus illa parens mundi natura sacratas 210 temporis attribuit partes statione perenni.
namque sagittari signum rapidique leonis
et sua respiciens aurato uellere terga,
tunc pisces et cancer et acri scorpios ictu,
aut uicina loco, diuisa aut partibus aequis, 215 omnia dicuntur simili sub sorte diurna;
cetera nunc numero consortia, nunc uice sedis
interiecta locis totidera nocturna feruntur.
quin etiara sex continuis dixere diurnas
esse uices castris, quae sunt a principe signo 220 lanigeri; sex a chelis nocturna uideri.
sunt quibus esse diurna placet, quae mascula surgunt;
feminea in noctem tutis gaudere tenebris.
quin nonnulla tibi nullo monstrante loquuntur,
neptuno debere genus: scopulosus iu undis
1 7 •
ante 197 Qiiae sint aduersa gm 197 Quod o qd mncta 1 quod mncta m coniuncta gc repugna m — 198 aspicet aurum m — 199 clunibus corr. ex clu- minos m — 201 nec g we co — 202 ahfoHat l adiollat m attollat g attollit c — aute 203 Quae nocturna aut diurna glm habeantur m 203 praetereant o — 205 noctem c — 207 cernis m' — 208 Hmc g — 209 pars 1 'pars m parens gc sacratn est o — 210 adtribnit l attribuit oj per Jienni l perentum. ra (L) paren- tum m (E) — 211 sagittarii 1 sagittarii w raUdique gc rapidique Im — 213 nunc o et om. 0 ut cancri o scorpion o — 214 diuesa m — 216 nec — nec o — 220 lani- geris exalibris T lanigeri sex a libris gc lanigeris ex alihra m (L) — 221 mascula om. m — 222 feminea '" noctem T feminea in noctem to — ante 223 que humana (sic!) aut terrena au commmitia g humida a. t. a. c. m — 223 quid m quod w — 224 scopulosuso.
40 Liber 11. 225—252.
22.5 cancer ct offuso gaudentes aequore pisces. sunt quae terrena censentur sidera sorte, princeps armenti taurus regnoque superbus lanigeri gregis est aries pestisque duorum praedatorque leo et dumosis scorpius aruis.
230 sunt etiam mediae legis communia signa, ambiguus terrae capricornus, aquarius undis, parsqM.e marine nitens ftmclentis semper aquari; umida terrenis aequali foedere mixta.
non licet a minimis animum deflectere curis,
235 nec quicquani rationis eget frustraue creatum. fecundum est proprie cancri genus acer et ictu scorpios et partu complentes aequora pisces. sed sterilis uirgo est simili coniuncta leoni; uec capit, aut captos effundit aquarius ortus.
2io inter utrumque manet capricornus corpore mixto, et qui Cretaoo fulget centaurus in arcu, communisque aries aequantem tempore libram et geminos taurumque pari sub sorte recenset. nec tu nulla putes in eo commenta locasse
245 naturam rerum, quod sunt currentia quaedam, ut leo et arciteuens ariesque in cornua tortus. aut quae recta suis librantur stantia membris, ut uirgo et gemini fundens et aquarius undas. uel quae fessa sedent pigras referentia mentes,
250 taurus depositis collo sopitus aratris, libra sub emerito considens orbe laborum, tuque tuo, capricorne, gelu contractus in astris.
225 gaudentes in aeqmre o — 226 Vt o — 228 positiqm Igc posidque m diuorum m — 229 leo dumosis o seorpius o — 231 ambighis 1 ambiguis m (E) am bigius m (L) — 232 Parsque marina o tutas m (L) tutens m (E) aquari gcm aquarii 1 — 233 atque illi o degenere m degere o) — ante 234 Que fecunda g quae facunda habeantur m 234 anuciu m (in marg. corr.) — 235 quicquam Igm frustra^'^ g — 236 propriae — 237 Scorpios 1 scorpios gm scorpius c — 238 similU 1 similis m simili gc — 239 ef\\\funditl et fundit m effundit gc — 240 mixtu 1 — 241 cretato c creteo Igm — 242 tempora m tempore o) — 243 taurum pari m — ante 244 Que currentia aut recta g que sint c. m 244 uocasse o — 247 librentur 1 c librantur gm menhris Ig — ante 249 que sedentia atit iacentia gm 249 \el 1 qnae l.
Liber I[. 253—281. 4|
qiiaeue iacent: cancer patulam disteutus iu aluum,
scorpios incumbens plano sub pectore terrae, 255 in latus obliqui pisces semperque iacentes. quodsi sollerti circumspicis omnia cura,
fraudata inuenies amissis sidera membris.
scorpios in libra consumit bracchia, taurus
succidit in curuo claudus pede, lumina cancro 2H0 desunt, centauro superest et quaeritur unum.
sic nostros casus solatur mundus in astris
exemploque docet patieuter damna subire,
omnis cum caelo fortunae peudeat ordo,
ipsaque debilibus formentur sidera membris. 265 temporibus quoque sunt propriis pollentia signa:
aestas a geminis, autumnus uirgine surgit,
bruma sagittifero, uer piscibus incipit esse.
quattuor in partes scribuntur sidera terna,
hiberna aestiuis, autumnis uerna repugnant. 270 nec satis est proprias signorum noscere formas;
consensu quoque fata mouent et foedere gaudent
atque aliis aliae succedunt sorte locoque.
circukis ut fiexo signorum clauditur orbe,
in tris aequalis discurrit linea ductus 275 inque uicem extremis iungit se finibus ipsa,
et quaecumque ferit, dicuntur signa trigona,
in tria partitus quod ter cadit angulus astra,
quae diuisa manent ternis distantia signis.
laniger ex paribus spatiis duo signa, leonis 280 atque sagittari, diuerso conspicit ortu.
uirginis et tauri capricorno consonat astrum.
+ corpore
^.'iS contratiac & g contra iacet o) — 254 scorpws 1 scorpius c scorpios gm pectore g corpore w — '2i)b obliquis lc — ante 2b6 quae sint debilia gm 256 sollerti o — 257 menbris gl — 258 scorpios o — 259 pde Im pede w succedit c cancri o — 260 uriu m — 261 nostro m — 262 pacientur m dapna m — 264 menbris glm —
i
ante 265 quae uernalia aestiualia autumnalia hiemalia g m {estiualia) — 267 sagittk- fero 1 uir m — 268 partes 1 parfs g partis m terre Im — ante 270 quae eorum dextra aiit sinistra g quae cauta et eorum uas m — 272 alie m aliae gcl sorte gc — 273 dextro o — 274 tns aeqmlis I tres c tris aequalis gm — 277 partitus m partitur o) — 279 laniger et o — 280 sagittarii Igra conspicit \g conspic m (L) cgpic c.
42 I^ibor II. 28-2-310.
cetera sunt simili ratioiie triangula signa
per totidem sortes. desunf quac condita mundo;
sed discrimen erit, dextris seu eausa sinistra.
285 qiiae suheunt; quae praeceduMt, dextra esse feruntur dexter erit tauro capricornus. uirgo sinistra. hoc satis exemplo est. at quae diuisa quaternis partibus aequali laterum sunt condita ductu, quorum designat normalis uirgula sedes,
290 haec quadrata ferunt: libram capricornus ot illum conspicit hinc aries, atque ipsum a partibus aequis cancer, et hunc laeua subeuntis sidera librae. semper enim dextris censentur signa priora. sic licet in totidem partes diducere cuncta
295 ternaque bis senis quadrata effiugere signis. qnorum proposito reddentur in ordine uires.
sed si quis contentus erit numerasse quadrata, diuisum ut signis mundum putet esse quaternis, aut tria sub quinis signis ornare trigonum,
300 ut socias uires et amicos exigat ortus
foederaque inueniat mundi cognata per astra, falsus erit. nam quina licet sint undique signa, qui tamen ex signis, quae quinto quoque feruntur astra loco, fuerint nati, sentire trigoni
305 non poterunt uires, licet illud nomine seruent; amisere loco dotes uumerisque repugnant. nam cum sint partes orbis per signa trecentae et ter uicenae, quas Phoebi circuit ardor, tertia pars eius numeri latus efficit unum
310 in tris perducti partes per signa trigoni.
282 tortis o deswit qime Igc dest que m — 284 dextris seu causa o {eiisa m) — 286 dexter gml f Vrat.) dextera lc — 287 ad quae Ig at huc m diuisa o — 289 uirgola m — 290 Haecca 1 Jiecca c haec ta gm ferunt Ig fer cm (E) ferit m (L) tortus om. 0 capricornus l}] et illum g {spectat in marg. m. rec. addit) ilhim o — 291 hinc m himc o) ipsum a. p. Igm — 292 leua o — 294 scilicet o partis l partis gm (L^ deducere o — 295 terraque Igra terra bis c quadrate o fingere 1 fringere co — 29G redduntur o — ante 297 de menmra eoruvi signiliter atque parti- liter gm — 298 tit om. o — 304 fmrunt m nati g nutis w — 30.5 nomina 1 nomina iii nomine w — 307 tricentae m — 308 ittnc 1 tunc gm ter c uictnae 1 nicinae m uicenae gc — 310 tris m tres m preducti 1 preducti m perducti o).
Liher II. 811-341. 43
hauc autem luimeri non reddit linea sumniam,
si signum a signo, non pars a parte notetur.
quod quamuis duo sint ternis dirimentibus astra,
si tamen extremam laeui primamque prioris 315 inter se conferre uoles numerumque notare,
ter quinquagenas implebunt ordine partes;
transibit numerus formam finesque sequentis
consumet ductus. licet ergo signa trigona
dicantur, partes non seruant illa trigonas. ;!2() haec eadem species fallet per signa quadrata;
quod cum totius nunieri, qui construit orbem
ter quadra triginta partes per sidera reddant,
euenit, ut, prima signi de parte prioris
si partem ad summam ducatur uirga sequentis, 325 bis sexagenas faciat; sin summa prioris
et pars confertur subiuncti prima, duorum
signorum in medio numerum transitque refertque;
triginta duplicat partes, pars tertia deerit;
et quamuis quartum a quarto quis computet astrum, 330 naufragium facient partes unius in ipsis.
non igitur satis est signis numerasse trigona
quadratiue fidem caeli per signa quaterna.
quadrati si forte uoles effingere formam,
aut trinis paribus facies cum membra trigoni. 335 hic poscit quintam partem centesima summa,
illic amittit decimam. sic conuenit ordo.
et quiscumque quater iunctis fauet angulus usque,
quaeque loca in triplici signarit linea ductu,
cum signata uiae linquet dispendia recta, 34(1 his natura dedit corarauni foedera lege
inque uicem affectus et rautua iura fauoris.
OiO
»13 sint c mnt w a diri mentibus I andri nientibus m adiri in. gc — 314 extremum 0 primam^^ \ primamque m primaniuegc — 315 uolensl uolens g — 31G quinagenasm — 317 finisque o — 319 partis 1 partis m partes gc — 322 Ter trigintalgc ter tringinta m quadrum, o — 323 collocatg post325 — 323 etuenitm — 325 in summa g — 326 subjunctis o — 329 computat c — 331 trigonis 1 trigonas g trigona m — 332 caelis c quadratatquatcrna g quaterna Im — 336 decimam o — 337 cunctis o — 338 signaret 1 signaret ra - 331» liquet 1 recta o — 341 a^dfectus 1 adfectus m.
44 Liber II. 342-370.
342 quocirca non omnis habet genitura trigonis
:)45 consensum signis, nec cum sunt forte quadrata, continua inter se seruant commercia rerum. distat enim, partes consumat linea iustas, detractetne modum numeri, quem circulus ambit, nunc tris efficiat, nunc quattuor undique ductus,
350 quos in plura iubet ratio procedere signa
interdum, quam sunt numeris memorata per orbem. sed longe maior uis est per signa trigoni quam quibus est titulus sub quarto quoque quadratis. altior est horum summoto linea templo,
•X)o illa magis uiciua meat caeloque recedit, et propius terras accedit uisus eorum aeraque infectum nostras demittit ad auras.
debilia alternis data sunt commercia signis mutua nec magno consensu foedera seruant,
360 inuita angusto quod linea flectitur orbe. nam cum per talis feriuntur singula limas sidera, et alterno deuertitur angulus astro, sexque per anfractus curuatur uirgula in orbem. a tauro uenit in cancrum, tum uirgine tacta
365 scorpion ingreditur; quin te, capricorne, rigentem et geminos a te pisces auersaque tauri sidera contingens finit qua coeperat orbem. alterius ductus locus est per transita signa, utque ea praetereas, quae sunt mihi singula dicta,
370 flexibus et totidem similis fit circulus illi.
342 trigonts 1 trigonis m trigonos gc — 843 consumet g — 344 partis Im uersus 318 319 repetitos in calce subieci: 343 consumet ductus. licet ergo signa trigona\\ 344 dicantur, partes non seruent illa trigonas — 345 necum 1 u^cum m sorte c forte 0) — 346 continua o — 347 enim an o partis o — 348 detractetque o — 349 tris m tres (o efficiet o — 350 iuuet o — 352 maior uis 1 gm maj' ius c — 353 quadratus c — 354 submoto Imc summoto g — 355 credit m — 356 proprius 1 intras m (E) ratras m (L) — 357 in effectum Im dimittit o — aute 358 de signis
+ deiua
exagoms gm 358 euiari. 1 diuiaq. m (E) duuaq. m (L) dubiaque g deuiaque c — 359 feruent c — 361 pre*dales 1 praedales ra pertalesg c formantur o limes o — 363 curvMfitur 1 curuantur m — 365 regentem m — 3G6 aduersaque tauro o — 367 sunt qua m — 368 alternis Ig alterius mc 368 369 ordinem mutant lcg — 370 similis in circulu^ 1 ra similis it g similis sit c illis o.
Liber II. 371—398. 45
traiisuersos igitiir fugiiint subeuiitia uisus,
quod nimis iuclinata acie limisque uidentur
uicinoque latent: ex recto certior ictus.
tertia conuerso conduutur sigua recessu. .■i75 et quae succedit conuexo liuea caelo,
singula circuitu quae tantum transeat astra,
uis eius procul est altoque uagatur Olympo
et tenuis uires ex longo mittit in orbem.
sed tamen est illis foedus sub lege propinqua, 380 quod non diuersum genus est subeuntibus astris.
mascula sex maribus respondent, cetera sexus
feminei sex coniungunt commercia muudi.
sic quicquam alternis paret natura figuris,
et cognata iacent generis sub legibus astra. 385 iam uero nulla est liaerentibus addita signis
gratia; uam conseusus hebet, quia uisus ademptus.
in seducta ferunt animos, quae cernere possunt.
suut etiam aduersi generis conexa per orbem
mascula femineis semperque obsessa uicissim: :!9o disparibus non ulla datur concordia signis.
sexta quoque in nullas numerantur coumioda uires,
uirgula per totum quod par non ducitur orbem,
sed duo signa ferit mediis summota quaternis,
tertius absumpto ductus non sufficit orbe. 395 at quae diuersis ex partibus astra refulgent
per medium aduerso mundum peudentia uultu
et toto diuisa manent contraria caelo,
septima quaeque loco quamuis submota feruntur.
371 sub\\\euntia 1 — 372 nemis l nemis m aWrie 1 acne c anne g inclinata
_ que
cue m inclinat co — 374 conmrso Igc cuuerso m — 375 gu 1 qum m conuexo Igni conuexa c est om. o — 377 uagantur gmc vaganter 1 — 378 teniiis o — 379 foebus m phoebus w — 380 est om. g qiiod e. o — 381 sed o — 382 se o — 383 quicquam alterius gm quicquam alternislc — aute 385 de inconiunctis signis et quae VI loco sunt gm — 386 habet o adeptus m — 387 inseducta Im inse ducta gc possint g — 388 -conexa Im connexa g — 392 pars o — 393 fecit 1 ferunt m facit gc submota Im summota gc — 394 adsumto Im assumto g — aute 395 de contrariis signis mg (in marg.) — 395 tq' ea 1 atq' ea gcm ex\ e o) — 397 iiumetl nianel m manentgc — 398 mmmota ix, s^ibmota oi.
46 l>iljer 11. 399—429.
ex longo tameii illa ualeiit uiresque ministrant 40(1 uel bello uel paoe suas, ut tempora poscunt,
nunc foedus stellis uunc et dictantibus iras.
quod si forte libet, quae sint contraria signa,
per titulos celebrare suos sedesque, memento
solstitium brumae, capricornuni opponere cancro, 4uo lanigerum librae — par nox in utroque diesque -
piscibus Erigonen iuuenique urnaeque leonem;
scorpios e summo cum fulget, taurus in imo est,
et cadit arciteneus geminis orientibus orbe.
hos -seruant inter sese contraria cursus. 410 sed quamquam aduersis fulgent contraria signis,
natura tamen interdum sociata feruntur
et genere: exemplis concordia mutua surgit.
inascula si 2jari&?f6'. ael si diuersa suormn est.
respondent generi pisces et uirginis astra; 415 aduersi uolitant; sed amant communia iura,
et uincit natura locum; sed uincitur ipsa
temporibus, cancerque tibi, capricorue, repugnat,
femiua femineo, quia brumae dissidet aestas.
hinc rigor et glacies niuibusque albeutia rura, 420 hiuc sitis et sudor, nudusque in solibus orbis,
aestiuosque dies aequaus nox frigida brumae.
sic bellum natura gerit, discordat et annus;
uec mirere in ea pugnantia sidera parte.
at non lanigeri signum libraeque repugnat 425 iu totum, quia uer autumno tempore difPert;
fructibus hoc implet maturis, floribus iUud.
sed ratione parist aequatis uocte diebus,
temporaque efficiunt simili concordia textu
permixtosque dies mediis liiemem inter et aestum
39'J munehtl nianent mc iialent g — 401 pkoebo o ditantibm istas m — 402 sint g sunt o) — 405 est om. g — 406 Erigone o — 407 Scorpios o — 408 caclk 1 cadet in cadit gc orbe o — 409 obseruant o — 410 aduersus m — 412 genera o exemplis o — 413 mdscua 1 mascula m misciia gc suoriim est o — 415 uirginhsl uirginis o) — 417 rejnignat m — 419 huic m — 420 collibus o — 421 aestiuusque o aequant o — 422 annum o — 423 ne Ini nec gc mirere m miserere o> — 424 Ad m — 42(3 frnctibus g fluctibus lcm (L) hoc o — 427 xquatis m eqitalia w — 42S teDipora quae 1.
IJber II. 430^458. 47
4«) articulis uuo seruantis tempore utrunique.
quo miuus iufesto decertant sidera bello.
talis erit ratio diiiersis acldita signis.
his animaduersis rebus quae proxima cura?
noscere tutelas adiectaque numina signis, 435 et quae cuique deo rerum natura dicauit,
cum diuina dedit magnis uirtutibus ora
condidit et uarias sacro sub nomine uires,
pondus uti rebus persona imponere possit.
lanigerum Pallas, taurum Cytherea tuetur, 44(1 formosos Phoebus geminos; Cyllenie, caucrum,
lupiter et cum matre deum regis ipse leonem,
spicifera est uirgo Cereris, fabricataque libra
Vulcani, pugnax Mauorti scorpios haeret;
uenantem Diaua uirum, sed partis equinae, 445 atque angusta fouet capricorni sidera Uesta,
et louis aduerso lunouis aquarius astrum est,
agnoscitque suos Xeptunus in aequore pisces.
hinc quoque magna tibi ueuient momenta futuri.
cum ratio tua per stellas et sidera curret, 450 argumenta petes omni de parte uiasque
artis, ut ingenio diuina potentia surgat,
exaequentque fidem caelo mortalia corda. accipe diuisas hominis per sidera partes
singulaque in propriis pareutia membra figuris, 455 in quis praecipuas toto de corpore uires
exercent. aries caput est ante omnia princeps
sortitus, censusque sui pulcherrima colla
taurus, et in geminis aequali bracchia sorte
43U seruantia o — 431 deeernent 1 decernent cm decertent g — aute 433 si- gnorum commercia et (jiuxe euiqtie Dd attrihuntur signa g sub cuius dei tutela (juaeque signa sint m — 435 que quujue rn quaecwiue o) — 436 magnmn c magnis co — 437 ut\ noyninel — aute 439 sirjnornni commeraa}^ — 441 regi 1 regis '^ni regitc — 143 pigna.r c scorpion c scorpios o) mauortis gm — iii patrism — Aib augtistam^li) — 44(i et 0 aduerso Iii'onis 1 Lnuoni,s m (E) — 448 fiituri gra futura lc — 449 /er' 1 fert gc fers m 'cuVret I curat gc curret iii — 4.51 ditiisa o — 452 exeV"''}*''!"' 1 exeuquent m exae(juent(jue gc — ante 453 quae menbra huniana cuique signo attri- hunntur y (adfyibuia sint m) — 454 proprias I proprias m jiropriis gc — 455 prae- cipua m — 457 sortii 1 sortitur o) sensns m collo o.
48 Libei II. 459—489.
scribuntur conexa umeris, [)ectusque locatum 4(10 sub cancro est, laterum regnum scapulaeque leonis; uirginis in propriam desceudunt ilia sortem; libra regit clunes, et scorpios inguine gaudet; centauro femina acceduut, capricornus utrisque imperitat genibus, crurum fundentis aquari 4fi5 arbitrium est, piscesque pedum sibi iura reposcunt. quin etiam propriis inter se legibus astra conueniunt, ut certa geraut commercia reruni; inque uicem praestant uisus atque auribus haerent, aut odium foedusue gerunt, conuersaque quaedam 470 in semet proprio ducuntur plena fauore. idcirco aduersis nonnumquam gratia signis, et bellum sociata gerunt, alienaque sede inter se generant couiunctos omne per aeuum, utrique aut sorti pugnant fugiuntque uicissim. 475 quod deus, in leges mundum cum conderet omnem, affectus quoque diuisit uariantibus astris atque aliorum oculos, aliorum coutulit aures, iunxit amicitias horum sub foedere certo, cernere ut inter se possent audireque, quaedam 480 diligereut alia et uoxas belhimque mouerent, liis etiam propriae foret indulgentia sortis, ut se diligerent semper sibique ipsa placerent. sic ut naturas liominum plerasque uidemus. qui genus ex siguis ducunt formantibus ortus. 485 consilium ipse suum est aries, ut principe dignum est; audit se libramque uidet, frustratur amando taurum, lanigero qui fraudem uectit et ultra fulgeutis uidet atque audit per sidera pisces; uirgine meus capitur; sic quondam uexerat ante
459 conexa Im connexa g humeris o — 462 reget 1 reget m regit gc scor- jnos 0 — 463 femina o — 464 imperat et genibiis o currum c aquarii gc — ante 466 si- gnorum commertia g. s. c. aiiditus uisus mores odia m 466 cum etiam c — 469 foedusue 0—471 iecirco g idc. Ic id circo m nonnu quam m (L) — 473 se gerantl se gerant m sese gerant c sese generant g — 474 utrique \\\ sorti 1 utrique sorti gc utrique trisorti m — 476 dfectus 1 adf. m affectus gc astra 1 — 477 ocut^ 1 — 479 })ossintmc 'poasent g — 486 silihramque \m si libramque gc — 487 taunis c fraudem . . . et g (necUt iu marg. m. rec.) — 488 fulgentis Igm — 489 mens o sic o.
Liber II. 490-519. 49
490 Europam dorso retiiientem cornua laeua
indutusque louist. geminorum ducitur auris
ad iuuenem aeternas fundentem piscibus undas
inque ipsos animus pisces oculique leonem.
cancer et aduerso capricornus conditus astro 495 iu semet uertunt oculos, in mutua tendunt
auribus, et cancri captatur aquarius astro.
at leo cum geminis aciem coniungit et aurem
centauro gemino, capricorni diligit astrum.
Erigone taurum spectat, sed scorpion audit 500 atque sagittifero conatur nectere fraudem.
libra suos sequitur sensus solumque uidendo
lanigerum atque animo complexa est scorpion infra.
ille uidet pisces oditque per omnia libram.
nec non arcitenens magno parere leoni 505 auribus atque oculis sinum fundentis aquari
conspicere adsueuit solamque ex omnibus astris
diligit Erigonen. contra capricoruus in ipsum
couuertit uisus — quid enim mirabitur ille
maius, in Augusti felix cnm fulserit ortum? — 510 auribus et summi captat fastigia cancri.
at nudus geminis intendit aquarius aurem
sublimemque colit cancrum spectatque reducta
tela sagittiferi. pisces ad scorpion acrem
direxere aciem cupiuntque attendere taurum. 515 has natura uices tribuit, quum sidera fixit.
his orti similis referunt per mutua sensus,
audire ut cupiant alios aliosque uidere,
horum odio, nunc horum idem ducantur amore,
illis insidias tendant, captentur ab illis.
491 Indutusqm geminorum''' loui 1 est ora. o aurts 1 auris gm aures c — 493 animus I (Vrat.) animum co — 494 conditor 1 conditur gc condito rastro m —
495 Ihsemet uertitur l in semet uertitur m in semet nertunt g uertitur m semet c oculis lcm oculusque corr. in oculosque g immutaque lc in muta m in mutua g —
496 cuncri m cancer co — 497 At 1 fuit Ad 1 adleo m — 498 centaurus o geminos\\\ 1 geminos gc geminos et m — 502 infra om. g — 503 audit o — 507 erigonem lc erigone g erigonen m — 509 magis c Angusti I — 511 Ad 1 adundus m aMr|||m 1 aurum m atirem gc — 513 arrem m — 514 adtendere 1 adtendere m — 516 similes o censtis 0 — 517 alius I alius m alios gc — 518 ducuntur lcm ducantur g — 519 captentur l captantur c captentur gm.
Mariiliu^. I. 4
50 l^iliei- II. .V20— 550.
520 quin adiiersa ineaiit coniuiicta trigona trigonis, alteraque in bellum diuerso limite ducit linea; sic ueri per totum consonat ordo. namque aries, leo et arcitenens, sociata trigono signa, negant chelis foedus totique trigono,
o2b quod gemini excipiunt fundens et aquarius undas; idque duplex ratio cogit uerum esse fateri, quod tria signa tribus signis contraria fulgent, quodque aeterna manent hominum bella atque ferarum; humana est facies librae, diuersa leonis;
530 idcirco et ceduut pecudes, quod uiribus amplis consilium est maius; uictus leo fulget in astris, aurea lanigero concessit sidera pellis; ipse ferae partis centaurus tergore cedit; usque adeo est homini uictus. quo mirer, ab illis
.535 nascentis librae superari posse trigonum.
quin etiam breuior ratio est per signa sequenda. nam quaecumque nitent humana condita forma astra, manent illis inimicu et uicta ferarum. sed tamen in proprias secedunt singula mentes
540 et priuata gerunt secretis hostibus arma. lanigero genitis benum est cum uirgine natis et libra, gemino pisce et quos protulit unda. in partus tauri sub cancro nata feruntur pectora et in chelis et quae dat scorpius acer,
.545 et pisces. at quos geminorum sidera formant, his cum lanigero bellum est eiusque trigono. in cancro genitos capricorni semina laedunt et librae partus et quos dat uirginis astrum quique sub auersi numerantur sidere tauri.
550 lanigeri communis erit rabidique leonis
520 a ia ''1 a m gm aduersa queant iamque c — 523 ard}tenens 1 arquitenetis m trigona Ig trigono cm — 524 trigonq 1 trigono g v.s deest in cm — 528 qtwqne \m — 533 centaurus t ergo recedit 1 ergo recedit giii tergore cedit c — 534 hominis o quod Imc qiw g — 538 nascentis Ig nascenti m trigono 1 trigono m trigonum gc — 541 gentis 1 gentis gra genitis c — 542 gemlni pisces quos o pertulit 1 protulit gc gemini — unda om. m — 543 m partes o nato m — 544 scorpius o — 545 piscis 1 pisds to atque hos o — 547 femina lc semina gm — 549 aduersi o — 550 rapidiqne o.
Libei- n. 551—580. 51
hostis. sic totidem bellum siibscribitur astris.
erigone taurumque timet geminumque sub arcu
centaurum et pisces et te, capricorne, rigentem.
maxima turba petit libram: capricornus et illi 555 aduersus cancer, chelis quod utrumque quadratum est,
quique in lanigeri numerantur signa trigonum.
scorpios in totidem fecundus creditur hostes,
aequoreum iuuenem, geminos, taurum atque leonem,
erigonen, libramque fugit metuendus et ipsi. 560 quique sagittari ueniunt de sidere partus,
hos geminis nati libraque et uirgine et urna
depressisse uolunt natura et lege iubente.
haec eadem, capricorne, tuis inimica feruntur.
at quos aeternis perfundit aquarius undis, .565 in puguam Nemeaeus agit totumque trigonum,
turba sub unius iuuenis uirtute ferarum.
piscibus exortos uicinus aquarius urguet
et gemini fratres et quos dat uirginis astrum,
quique sagittari descendunt sidere nati. .570 nec sola est ratio, quae dat nascentibus arma
inque odium generat partus et mutua uelle,
sed plerumque manent inimica tertia quaeque
lege in transuersum uultu defixa maligno,
quoque manent quaecumque loco contraria signa, 575 aduersosque gerunt inter se septima uisus,
tertia quaeque illis utriusque trigona feruutur.
nec sit mirandum, si foedus non datur astris,
quae sunt aduersis signis cognata trigona.
per tot signorum species contraria surgunt .580 corpora totque modis totiens inimica creantur.
55 1 hostis sed o — 552 taurumque linet geminnmque sub arcu o — 554 capri- cornus'^"'' illil — 556 quique o — 557 scorpios o hostiso — 559 erigonel erigone gc et rigone m librcmque o ipse o — 560 sagitti.ffrii! 1 sagittarii gm sagittiferi c — 561 libramque 1 libraque m libraque gc — 562 natura et legelgm lege et natura c iubenteml iubente gm iubentemc — 564 adquos\ — b&binpugnamm adp.io nemeuso — 567 pisces exortus o urguet mc — 569 sagitthri 1 sagittarii gm sagittiferi c siderq 1 sidera m sidere gc — 571 et o generet o — 576 titriusque o — 577 nescit Ig nec sit mc phoebus o — 578 aduersi Im aduersis gc — 580 quotiens inimica o.
4*
52 I^i'ier II. oSl-Gl^.
irlcirco niliil ex semet iiatura creauit pectore amicitiae maius nec rarius umquam. unus erat Pylades, unus qui mallet Orestes ipse mori; lis una fuit per saecula mortis;
585 alter quod raperet fatum, non cederet alter, et duo, qui potuere sequi. uix noxia poenis. optauitque reum sponsor non posse reuerti, sponsoremque reus timuit, ne solueret ipsum, perque tot aetates homiuum, tot tompora et annos,
590 tot bella et uarios etiam sub pace labores,
cuni fortuna fidem quaerat, uix inuenit usquam. at quanta est scelerum nioles per saecula cuncta,
593 quamque onus inuidiae non excusabile terris! 595 imposuit Phoehus noctem, terrasque reliquit
quid loquar euersas urbes et prodita templa et uarias pacis clades et mixta uenena,
594 uenalis ad fata patres matrumque sepulcra insidiasque fori, caedes in moenibus ipsis
et sub amicitiae grassantem nomine turbam?
600 in populo scelus est, et abundant cuncta furoris, et fas atque nefas mixtum, legesque per ipsas saeuit nequities; poeuas iam noxia uincit. scilicet in multis quoniam discordia signis corpora nascuntur, pax est sublata per orbem,
C05 et fidei rarum foedus paucisque tributum; utque sibi eaeluni, sic tellus dissidet ipsa, atque hominum gentes inimica sorte feruntur. si tamen et cognata cupis dignoscere signa, quae iungant auimos et amica sorte ferantur,
610 lanigeri partus cum toto iunge trigono. simplicior tamen est aries meliusque leone prosequitur genitos et te, centaure, creatos.
+ is
581 iccirco g — 583 erit o (ra L) — 584 leuis 1 gc leuis m per o — 587 rerum m sponso 0 — 588 reitm c — 591 queratlm — 592 ac m quajitaeg mortesg moresoi — 593 quaque m — 594 uemles o sepukhra Im — 595 relinqmt \m reliquit gc — 598 cedes in Igra — 599 grassantem g crassanfem w — 600 populos gra populo lc habundant 1 m — 602 seuit o nequitiqs 1 nequicies m uincat 1 — 604 pars et o — 605 pacisque o — 606 ipsa o — 607 forte m — 608 dinoscere o — 609 ferantur 1 m c feruntitr g — 610 laniyerum m — (lll est Inmen cst n\.
Liber II. ni3— 64'). 53
quam colitur. nanique est natuni mitius astrum
expositumque suae noxae, nee fraudibus uUis 615 nec minus ingenio moUi quam corpore constat.
illis est feritas signis praedaeque cupido,
ueualisque animus non numquam excedero cogit
commoditate fidem, nec longa est gratia facti,
atque in lanigerum partus sub utroque trigono 620 non pacem sed rara gerit pro tempore bella.
quocl feritas utriusque magis pro tempore cogif.
plus tamen in duplici numerandum est roboris esse,
cui commixtus homo est, quam te, Nemeaee, sub uno.
idcirco et pax est signis et mixta querella. 625 quin etiam tauri capricorno iungitur astrum,
nec magis illorum coeunt ad foedera mentes.
uirgiueos etiam partus quicumque creantur
tauro complecti cupiunt, sed saepe queruntur. ^
quosque dabunt chelae geminique et aquarius ortus, 630 uuum pectus habent fideique immobile uinclum, 632 magnus et in multos ueniet successus amicos.
scorpius et cancer fraterna in nomina ducunt
ex semet genitos; nec non et piscibus orti 685 concordant illis. saepe est et subdolus actus.
scorpius aspergit noxas sub nomine amici.
at quibus in lucem pisces uenientibus adsunt,
his non una manet semper sententia cordi;
commutant animos interdum et foedera rumpunt 640 ac repetunt, tectaeque lues sub fronte uagantur.
sic erit ex signis odium tibi paxque notauda;
in terris geniti tali sub lege creantur.
nec satis hoc tantum solis insistere signis;
contemplare locum caeli sedemque uagarum; 645 parte genus uariant, et uires linea mutat.
615 constant o — Qld At quin g atcum (o lanigeri lcm lanigiri g imrtus o — G20 parcet 1 parcet ra parcit o) — 621 ueritas ra magispro tepore o — 623 nemee o — 624 querella gm — 629 chele et quos dat Aquarius o — 630 inmobile m post 630 in edd. sequitur 631 magnus erit geminis amor et concordia duplex, qui in oraoibus libris deest — 633 scorpios m scorpius o) in fraterna ra — 635 sepe est et g ora est (a actus o — 636 Scorpius o noocis c — 637 adsnnt gmc assunt 1 — 640 tecteque 1 lu — 641 et signis lo e m e g.
54 l^iber II. 646-675.
nam siia r^uadratis ueniunt. sua iura trigonis, et quae per senos decurrit uirgula tractus, quaeque secat mediuni transuerso liraite caelum. liinc modo dat mundus uires, modo deterit idem,
650 quaeque illic sumunt iras, huc acta reponunt. distat enim surgatne eadem suheatne cadatne crebrius aduersis odium est. cognata quadratis corpora censentur signis et amica trigonis. nec ratio obscura est; nam quartum quodque locauit
655 eiusdem generis signum natura per orbem; quattuor aequali caelum discrimine signant, in quibus articulos anni deus ipse creauit: uer aries, Cererem cancer, Bacchumque ministrans libra, caper brumam genitusque ad frigora piscis.
6G0 nec non et duplici quae sunt conexa figura
quartum quemque locum retinent. duo cernere pisces et geminos iuueues duplicemque in uirgine formam et duo centauri licet uno in corpore textus. sic et simplicibus signis stat forma quadrata.
665 nam neque taurus habet comitem, nec iungitur uUi horrendus leo, nec metuit sine compare quemquam scorpius, atque uno censetur aquarius astro. sic quaecumque manent quadrato condita templo signa, parem referunt numeris aut tempore sortera
670 ac ueluti cognata manent sub foedere tali. idcirco affines signant gradibusque propinquis
672 accedunt unaque tenent sub imagine natos.
674 quae quaraquara in partes diuisi quattuor orbis
675 sidera quadrata efficiunt, non lege quadrati
647 ^ 1 — 648 secant 1 secant c m secat g — 649 deterit o — 6.50 uires c — 6.54 quodque g quoque o) — 658 baccumque m hachumque g bacchumque I — • 659 genitusque o pisces c pisds w — 660 conexa I connexa g coneoca m — 661 quemque o — 662 iuuenes g iuuenis o) — 663 uno corpore Imc uno in corpore g mixtum g textum o) — 665 pingitur lc ne cingitur m iungitur g — 666 sine copore o — 667 scorpius o censentur I censentur g censetur cm — 671 akfinesl adfines m affines gc graui- busque o — post 672 sequuntur longior in — seruabitur ordo 677—686, tum qu^t- quot — cardinis tisus 673—676 tum adde 687 in o — 673 quok quoH 1 quod quod m quotquot gc propriae I proprie w mriante o — 674 partts I ^artis m partes gc diuisit \gc partibus diuisit m.
iher 1. r.7fi-705. 55
cenBentur. minor cst numeri, quam cardinis usus.
longior in spatium porrecta est liuea maius,
quae tribus emensis signis facit astra trigoua.
haec ad amicitias imitautis iura gradumque 680 sanguinis atque animis haerentia pectora ducuut.
utque ipsa ex longo coeunt summota recessu,
sic nos coniungunt maioribus interuallis.
haec meliora putant, mentes quae iungere possunt,
quam quae nou numquam foedus sub sanguine falhint. 685 proxima uicinis subscribunt tertia quaeque
hospitibus. sic astrorum seruabitur ordo. 673 quotquot cardinihus \proprie uariante mouentur. adde suas partes signis, sua partibus astra.
nam nihil in totum seruit sibi: raixta feruntur,
ipsis dant fines astris capiuntque uicissim. G90 quae mihi mox certo digesta sub ordine surgeut.
omnibus ex istis ratio est repetenda per artem,
pacata infestis signa ut discernere possis.
perspice nunc tenuem uisu rem, poudere magnara
et tantum Graio signari nomine passara, 695 dodecatemoria in titulo signantia causas.
nam cum tricenas per partes sidera consteut,
rursus bis senis numerus diducitur omnis.
ipsa igitur ratio binas iu partibus esse
diraidiasque docet partes. his finibus esse 700 dodecateraorion constat, bis senaque cuncta
oninibus in signis, quae mundi conditor ille
attribuit totidem numero fulgentibus astris,
ut sociata forent alterua sidera sorte,
et sirailis sibi rauudus et omnia in oranibus astra, 705 quorum raixturis regeret concordia corpus.
678 tribm mensis m — 679 mutantes m imitantes (0 — 681 Atque m ex hngo Igm ipsa longo c suh mota Im summota gc — 689 ex ipsis dant m — 690 mox certo om. m spatio relicto nouem litterarum — 692 pacata Ig pamtam mc infestis g infectis lc inferens m (Uj v^, qui hinc consentit cum m) perdiscere o 2)0scis mc possis Ig — ante 693 de duodecat ne moriis que sint et quas uires hahent m — 694 signare 1 passum 1 (corr.) passum m passam g — 695 duodecat hemoria 1 duodecat emoiia gm in titulos o — 696 partis 1 partis gm — 699 partes o (ora. u. g) — 700 duodecatemorium o constant o — 702 numeris Igc numeros ra.
56 Liber 11. 706—735.
et tutela foret conimuni mutua causa.
idcirco quamquam signis nascantur eisdem,
diuersos referunt mores inimicaque uota;
et saepe in pecudes errat natura, maremque 710 femina subsequitur; miscentur sidera partus,
singula diuisis uariant quod partibus astra
dodecatemoriis proprias mutantia uires.
uunc quid sint cuiusque canam, quoue ordine consteut,
ne uagus ignotis signorum partibus erres. 715 ipsa suo retinent primas in corpore partes
sidera; uicinae subeuntibus attribuuntur.
cetera pro numero ducunt ex ordine partes,
ultima et extremis ratio conceditur astris.
singula sic retinent binas iu sidere quoque 720 dimidiasque sui partes et summa repletur
sortibus exactis triginta sidere in omni.
nec genus est unum, ratio nec prodita simplex,
pluribus inque modis rerum natura locauit
diduxitque uias uoluitque per omnia quaeri. 725 haec quoque comperta est ratio sub nomine eodem :
quacumque in parti nascentum tempore luna
constiterit, numeris hanc ter dispone quaternis,
sublimi totidem quia fulgeut sidera mundo.
inde suas illi signo, quo luna refulsit, 730 quaeque hinc defuerant partes uumerare memento.
proxima tricenas pariterque sequentia ducunt.
hic ubi deficiet numerus, tunc summa relicta
in binas sortes adiecta parte locetur
dimidia, reliquis tribuautur ut ordine signis; 735 in quo destituent, eius tum luna tenebit
707 nascantnr o — 709 erraJH^ (n erasum) 1 errant m errat gc matura m matremque c — 710 sidera o partus 0 — 713 quod m singmc cumsue c cuiusque u) quoque c quoue u) constet gm constent c constantl — 714 necl nec gcm — 715 suql suu gm — 716 uicinis o actribuuntur m — 719 sidera o — 723 in\i: 1 in m inque gc — - 724 deduxitque o — 726 quocunque o partum c partu co tempora o — 728 que 1 qu 731 pariter\\\sententia 1 pariter sententia g pariterque sententia cm ducunt Imc ducit g — 732 ibilibigc tibi m — 734 dimidiam Igc dimidia m tribuantur o in ordine 1 — 735 qua o te iustuni o uidebit c.
Liber II. 736—764. 57
tlodecatemorium signi. post cetera ducet
ordiue quaeque suo, sicut stant astra locata.
haec quoque te ratio ne fallat, perspice paucis.
maior in effectu minor est, quod partibus ipsis 740 dodecatemorii quid sit, quod dicitur esse
dodecatemorion. namque id per quinque notatur
partis; nam totidem praefulgent sidera caelo,
quae uaga dicuntur ducunt et singula sortes
dimidias uiresque in eis et iura capessunt. 745 in quocumque igitur stellae quandoque locatae
dodecatemorio fueriut, spectare decebit;
cuius enim stella in fines in sidere quoque
inciderit, dabit effectus in uiribus eius.
undique miscenda est ratio, per quam omnia constant. 750 uerum haec posterius proprio cuncta ordine reddam,
nunc satis est docuisse suos ignota per usus,
ut, cum perceptis steterit fiducia membris,
sic totum corpus facili ratione notetur,
et bene de summa ueuiat post singula carmeu. 755 ut rudibus pueris monstratur littera primum
per faciem nomenque suum, tum ponitur usus;
tunc coniuncta suis formatur syllaba nodis;
hinc uerbi structura uenit per uerba legenti;
tunc rerum uires atque artis traditur usus, 760 perque pedes proprios nascentia carmina surgunt;
singulaque in summa prodest didicisse priora;
quae nisi constiterint primis fundata elementis, 764 effluat in uanum rerum praeposterus ordo, 763 uersaque, quae propere dederint praecepta magistri :
736 duodecatemoriis Igc dwodecathemorium m — 737 quoque o suo inest iu m om. l g c uehd g sicut w sunt m stant w — ante 738 de duodecathemoriis m fallit p&rspicere m — 740 duodecathemorii Imc duodecathemoriis g quod sit 1 quod sit gm quid sit c — 741 duodecathemorium o — 742 partis 1 partis gm partes c — 744 dimidias uires qui in meis Ig dimidias uires qut mueis m cura o — 746 dmdeca\ \ \ temorio 1 duodeciina temorio m fuerint g fluerint Irac — 747 stellue in fine sint o — 748 inciderint o imvirihus o — 750 Uerum corr. ex TJtrum m proprior m cuncta om. 1 iu lacuna superscr. cuncta om, m (L) — 1 5i jJost singida Igm de singula c — 756 per faciem \mc et facie g componitur 0 — 758 usrbis o per uerba legendi o — laOperquod m — 762 constiterint m corr. ex unt — 764 etfluat 1 etfluat gc utfluatm
58 Uber II. 760—797.
765 sic mihi per totum uolitauti carmine mundum erutaque abstrusa penitus caligine fata Pieridum numeris etiam modulata canenti, quoque deus regnat reuocanti numen in arte, per partes ducenda fides, et singula rerum
770 sunt gradibus tradenda suis, et cuni omnia certa notitia steterint, proprios reuocantur ad usus. ac uelut in nudis cuni surgunt montibus urbes, conditor et uacuos muris circumdare coUes destinat, ante manus quam temptet scindere fossas,
775 uertit opus: ruit ecce nemus, saltusque uetusti procumbunt solemque nouum, noua sidera cernunt; pellitur omne loco uolucrum genus atque ferarum, antiquasque domos et nota cubilia linquunt. ast alii silicem in muros et marmora templis
780 rimantur, ferrique rigor per tempora nota
quaeritur; hinc artes, hinc omnis couuenit usus. tunc demum consurgit opus, cum cuncta supersunt, ne medios rumpat cursus praepostera cura: sic mihi cunctauti tantae succedere moli
785 materies primum rerum ratione remota tradenda est, ratio sit ne post irrita, neue argumenta nouis stupeant nascentia rebus.
ergo age, noscendis animum compone sagacem cardinibus, qui per mundum sunt quattuor omnes
790 dispositi semper mutantque uolautia sigua. unus ab exortu caeli nascentis in orbem, qua primum terras aequali limite cernit. alter ab aduersa respondens aetheris ora, unde fugit mundus praecepsque in tartara tendit.
795 tertius excelsi signat uestigia caeli,
qua defessus equis Phoebus subsistit anhelis declinatque diem mediasque examinat umbras.
765 mundil — 766 obstrxisa c calliginelm — 767 canendi o — 771 nuncia stiterint m ad msms o — 772 in undis m consurgunt o orbes o — 773 conditur o — 775 uertit o — 778 linqult g — 779 templi o (templis pM) — 781 omnis om. m — ante 788 de cardinihus niundi gm (1 in marg.) — 789 oiTis Ig — 792 qui g qua (o — 794 princepsque m praecepsqu. o) — 795 itestigia o — 796 qiio o habenis.
Liber II. 798—829. 59
ima ten^t quartiis fundato nobilis orbe,
in quo principiuni est reditus finisque cadendi «00 sideribus, pariterque occasus cernit et ortus.
liaec loca praecipuas uires sumraosque per artem
fatorum effectus referunt, quod totus in illis
nititur aetheriis ueluti compagibus orbis.
quae nisi perpetuis alterna sorte uolantem 80.5 cursibus excipiant nectantque in uincula bina
per latera atque imum templi summumque cacumen,
dissociata fluat resoluto machina mundo.
sed diuersa tamen uis est in cardine quoque,
et pro sorte loci uariant atque ordine distant. 810 primus erit, summi qui regnat culmine caeli
et niedium tenui partitur limite mundum,
quem capit excelsa sublimem gloria sede.
scilicet haec tutela decet fastigia summa,
quicquid ut emineat sibi uindicet et decus onine 815 asserat et uarios tribuendo regnet honores;
hinc fauor et species atque omnis gratia uulgi:
reddere iura foro, componere legibus orbem
foederibusque suis externas iungere gentes
et pro sorte sua cuiusque extollere nomen. 820 proximus, est ima quamquam statione locatus,
sustinet aeternis nixum radicibus orbem.
effectu minor in specie, sed maior in usu
fundamenta teuet rerum censusque gubernat:
quam rata sint fossis scrutatur uota metallis m atque ex occulto quantum contingere possis.
tertius aequali pollens in parte, nitentem
qui tenet exortum, qua primum sidera surgunt,
unde dies redit et tempus discribit in horas, —
hinc inter Graias horoscopus editur urbes
799 finis^^" 1 canendi 1 canendi g cauendi m cadendi c — 803 etheriis 1 et heris m — 805 necantque I — 806 unum m — 812 uem 1 capit om. c eocelsa m — 814 qulcquid Igm ds o omi o — 815 aliserat I ads. m asserat gc reget o — 816 omi Igc omni m gra Ig gratia m gta c — 818 gentes o — 821 altemis o mixtum O — 822 species o — 824 rara 1 rara g rata mc scrutantur o — 825 possis 0 — 826 atque illi o tollens o — 828 ana o dedit o describet o aras g — 829 koroscopus o.
60 Tviber II. 83f>-860.
830 nec capit externuni, proprio quia uomine gaiidet, — nunc teuet arbitrium uitae, nuuc regula morum est fortunamque dabit rebus ducetque per artes, qualiaque excipiant nascentis tempora prima, quos capiant cultus, quali sint sede creati,
835 utcumque admixtis subscribent uiribus astra. ultimus emenso qui condit sidera mundo occasumque tenens submersum despicit orbera, pertinet ad rerum summas finemque laborum, coniugia atque epulas extremaque tempora uitae
840 otiaque et coetus hominura cultusque deorum.
nec contentus eris percepto cardine quoquam; interualla etiam memori sunt raente notanda ])er raaius diraensa suas reddentia uires. quicquid ab exortu summum curuatur in orbem,
845 aetatis primae nascentisque asserit annos.
quod suramo premitur deuexum culmiue mundi, donec ad occasum ueniat, puerilibus annis succedit teneramque regit sub sede iuuentam. quae pars occasus infraque imumque sub orbera
850 descendit, regit haec maturae tempora uitae et propria serie uarioque exercita cursu. at qua perficitur cursus redeunte sub imo, tarda supinatum lassatis uiribus arcum ascendens seros demum complectitur annos
855 labenteraque diem uitae treraularaque senectam.
orane quidem signum sub qualicumque figura
partibus inficitur mundi; locus imperat astris
et dotes noxamque facit; uertuntur in orbem
singula et accipiunt uires caeloque remittunt.
860 uincit enim natura genus legesque ministrat
830 haei: g extremum Igc externum m quh 1 qim gc quia m minime 1
iuiigitq.
numine (o — 831 Hunc o hic o — 839 conmgeatq. 1 comugiatque atque t. m coniungitq. gc — 840 ouaque m ante 841 cUuisio aetatis in partes caeli grii — 841 quoda m — 843 quic quhd 1 — 844 uestatis g asserit g — 849 interimamque lc interminumque m interimum qmm g — 850 'matwre regit '"^ 1 mxiture regit Ig maturae regit m regit haec maturae c — 852 t \m — 853 siib pinatum g — 859 cardoque m — 860 natura o.
Liber II. 861—892. 61
finibiis iu propiiis et praetereuntia cogit
esse sui moris, uario nunc diues honore,
nunc sterilis, poenam referentia sidera sedis.
quae super exortum est a summo tertia caelo, 8fi5 infelix regio rebusque iuimica futuris
et uitio fecunda nimis; nec sola, sed illi
par erit, aduerso quae fulget sidere sedes
iuncta sub occasu, nec praestat cardine mundi.
utraque praetenta fertur deiecta ruina; 870 ora laboris erit; scandendum est atque cadendum.
nec melior super occasus contraque sub ortu
sors agitur mundi. praeceps haec, illa superne
peudens aut metuit uicino cardine finem,
aut fraudata cadet. merito Typhouis habentur 875 horrendae sedes, quem tellus saeua profudit,
quum bellum caelo peperit, uec matre minores
exstiterunt partus. sed fulmine rursus in altum
compulsi, raontesque super rediere cadentes,
cessit et in tumulum belli uitaeque Typhoeus. 880 ipsa tremit mater flagrantis monte sub Aetna.
at quae fulgentis sequitur fastigia caeli
proxima, non ipsi cedat, qui fungitur astro;
spe melior palmamque petens uictrixque priorum
altius insurgit, summae comes addita finis; 885 in peiusque manent cursus, nec uota supersunt.
quocirca mini-me mirum, si proxima summo
atque eadem iuferior ueueraudo sorte dicatur,
cui titulus felix. censum sic proxima Graiae
nostra subit linguae uertitque a nomine nomen. 890 luppiter hac habitat. fortunae crede regenti.
huic in peruersum similis deiecta sub orbe
imaque submersi contingens fulmina mundi.
863 poenamque o ferentia Igc fereiicia m sectis g — 866 e' 1 — 868 neu 2)raestet Igc neit jwaestit m — 870 orfa 1 orta mc ora g — 872 supina m superna co — 874 fraudat acadat m — 877 extiterint o rursii m — 878 conpidsi m — 879 tiphoeus Im typhaeus g — 880 fragrantis l fraglantis m sub Aetna om. g — 881 Atqm o refulgentis 1 refulgentis gm refulgenti c caelo o — 882 non m nec w — piorum g priorum w — 884 finis o — 887 interior o ueneranda o — 888 quod o sio graia m — 889 uirluti(i%ic o — 8!)(l hoc o credere genti o — 892 contingent fulmina o.
62 I>iber fl. 893—920.
aduersa quae parte nitet, defessa peracta militia rursusque nouo deuota labori . H95 cardinis et subitura iugum sortemque potentem; nondum sentit onus mundi, iam sperat honorem. daeraonien memorant Grai, Romana per ora quaeritur in uersu titulus. sub corde sagaci conde locum numenque dei nomenque potentis,
900 quae tibi posterius magnos reuocantur ad usus. hic raomeuta manent nostrae plerumque sahitis bellaque morborum caecis pugnantia tehs, uiribus ambiguum geminis casusne deine, nunc huc nunc ilhic sortem mutantis utramque.
905 sed medium post castra diem curuataque priraum culmina nutantis suramo de uertice mundi aethera Phoebus araat siih (pioque corpora nostra decernunf uitia et forfunam ex uiribus eius concupiunt deus ille locus sub noraine Graio
910 dicitur. huic aduersa nitens, quae prima resurgit sedibus ex iniis iterumque reducit Olympum, pars mnndi furuumque nitet noctesque gubernat et dominam agnoscit Phoeben fraterna uidentem regna per aduersas caeh fulgentia partes
915 fataque damuosis imitantem finibus orbis. huic parti dea uoraen erit Romana per ora, Graecia uoce sua tituhim designat eundem. arce sed in caeli, qua suraraa accliuia finera inueniunt, qua principium decUuia sumunt,
920 cuhninaque insurgunt occasus inter et .ortus
893 Aduersaq. parte nitet defessa 1 oduersaque nitet parte peracta defessa c aduersa quae parte nifet defessa su pacta g diuersa qua m — 896 opus o — 897 demonie c demonien o) grai o — 898 uerso c sub o — 899 condelo cumnumenque Im demouemque m — 900 magnus m — post 901 iu 1 spatium unius hneae, in m (UiU, Va) lemmatis iustav: PER TANTA PERICVLA MORTIS — 903 \iribus I geminum g causasque I (s add. corr.) causaque c causasque gsa dlque c deique o) — 904 utramque g utraque w — 906 astra diem o — 906 nutantis o (m L) — 907 aetJiera Phoebus aut o siib quoque o — 908 decernunt o ex uiribus o — 909 concupiunt o — 910 huc o — 911 imus c itenim'^^'^ reducit 1 uerum reducit m iterumque r. to — 912 mortisqw o — 913 p/iefee c — 91.5 dampnosis 1 mutantem m oris 0 — 918 decliuia o — 920 cubnuitque m culmineque co & inter ' ortus 1.
Liber 11.' '921—950. 63
siispenduntque suo libratum examine mundum,
asserit hanc Cytherea sibi per sidera sedem
et ueluti faciem mundi sua collocat ora,
per quae humaua regit. propria est haec reddita parti 925 uis: et conubia et thalamos taedasque gubernat.
liaec tutela docet Uenerem sua tela mouere.
nomen erit Fortuna loco. quo percipe mentem,
ut breuia in longo compendia carmine praestem.
at qua subsidit conuerso cardine mundus 930 fundamenta tenens aduersum et suspicit orbem
ac raedia sub nocte iacet, Saturnus in illa
parte suas agitat uires, deiectus et ipse
imperio quondam mundi solioque deorum,
et pater in patrios excercet numina casus 935 fortunamque senum; prima est tufelo duorum,
naseentum atque patrum, quae tali condita parte est.
asperum erit templum; titulus, quera Graecia fecit
daemoniura, signatque suas pro noraine uires.
nunc age, surgentera primo de cardine mundura 940 respice, qua solitos nascentia signa recursus
incipiunt, uiridis gelidis et Phoebus ab undis
enatat et fuluo paulatim accenditur igne,
haec tua templa ferunt Maia, Cyllenie, nate.
0 facies signata nota, quod nomen et ipsi 945 auctores fihi danf arfis quae ducit Olympum
in quo fortunam natorum condidit omnem
uatura, ex illo suspendit uota parentum.
unus in occasu locus est super, ille ruentem
praecipitat mundum tenebris et sidera mersat 950 tergaque prospectat Phoebi, qui uiderat ora.
921 librarum Igc libratum ni ex ordine c — 922 adserit m sedent m — 924 2)erq»e o hac Ig hec c redita I redita m addita c — 925 niset coniugia m coniibia \g — 926 docet o — 928 conpendia m prestent Ini praestent gc — 929 Adqua 1 ad qua ni — 930 siiscipit co inscipit m — 931 iacens c — 932 sua fiigitat m (L) — ^o^ patrios o — 935 tutela dtiorum o — 936 nascendum 1 nascendum- que m (que del. corr.) adque m pars est o — 937 erit m erat m templum m tempus (0 titidus o feci o — 940 solido o recursu c (soli donare scencia signare cursu m) — 943 "fqte 1 — 944 o Im o gc — 945 artes o qua o — 946 qun o — 917 ilto 0 — 949 ierris o mersit o — 9.o() (erraque o.
64 Liber II. 951—970.
ne mirere, nigri si Ditis ianua fertur
et finem retinet per tanta pericula mortis,
hic etiani ipse dies moritur tcn-rasque per orbem
subripit et noctis captum sub carcere claudit.
955 nec non et fidei tutelam uindicat ipsi
pectoris et pondus. tanta est in sede potestas, quae uocat et condit Phoebum recipitque refertque consummatque diem. tali sub lege notandae templorum tibi sunt uires, quas peruolat omnis
900 astrorum series ducitque et commodat illis ipsa suas leges, stellaeque ex ordine certo, ut natura sinit, lustrant uariasque locorum efficiunt uires, utcumque aliena capessunt regna et in externis subsidunt hospita castris.
965 haec mihi sub certa stellarum parte canentur; nuuc satis est, caeli partes titulosque notasse effectusque loci per se cuiusque deosque. cui parti norr.en posuit, qui condidit artem, octotopos, per quod stellae diuersa uolantes
970 quos reddant motus, proprio uenit ordine rerum.
951 ne 0 — 952 lacuna in o (; r in marg. 1) in g addit man. rec. mortique locatur — 953 hinc o (Mc c) — 954 supripit g — 955 ipsam o —
iiocte
958 consummatqtielm conmviatque gc lege 1 lege m talissuh nocte gc — 959 qms o — 962 lustrantque m {que del. corr.) — 964 s^ibsistunt g svbsidunt oj — 967 effec- tbsque 1 effectosque m - 968 Qui o arcem g — 969 octotropos o quod o subscriptio nulla in 1 explic Ixh scds prefatio libri tertii g M. Manlii Boeni Astronomicon liher II explicit felicit incipit tertius m (maj.) u^.
LIBER TERTIUS.
in noua surgentem maioraque uiribus ausum nec per inaccessos metuentem uadere saltus ducite Pierides. uestros extendere conor fines et dignos in carmina ducere cantus.
5 uon ego in excidium caeli nascentia bella fulminis et flammis partus in matre sepultos, non coniuratos reges Troiaque cadente Hectora uenalem cineri Priarauraque ferentem, Colchida nec referam uendentem regna parentis
10 et lacerum fratrem stupro segetesque uirorum tauroruraque trucis flammas uigilemque draconem et reduces annos auroque iucendia facta
13 et male conceptos partus peiusque necatos; 15 septenosque duces ereptaque fulmine flamrais
moenia Thebarum et uictam, quia uicerat, urbem germanosque patris referam raatrisque nepotes natorumque epulas conuersaque sidera retro erepturaque diera; nec Persica bella profundo
20 indicta et raagna pontum sub classe latentem
21 inmissuraque fretura terris, iter aequoris undis.
14 nou annosa canam Messanae bella nocentis;
22 non regis magni spatio maiore canenda,
ante 1 spatiuiu uuius lineae relictum iu 1 1 Liber III in marg. 1 |n 1 — 2 uadere gl (coll. Vrat.) inuadere lcra saltos ra — 3 dicite c — 4 fines conor o et dignos 1 {et '" dignos coll. Vrat.) et dignos cm et indignos g carmine lc carmina gm — 6 flammtsl flammis m flammas gc partus o (partuscpie M) — 7 uersum post 37 exhibent Igc hoc loco mui^ v^ cadente m — 9 colchica g col chidanec m — 10 lacetum m strupro m — 11 trucis 1 trucis gm truces c — 12 auro incendia m — 14 Messane gm — 15 flumina Igc fulmina m — 16 quia o {que M) orhem o (m-fcempM) — 19 hello m — 20 magno g magnum c — 21 inmisstmque Im — 22 regis o magno Igc magni m.
Mauilius. I. 5
66 TJber TII. 23—51.
quam sunt acta, loquor; Romanae gentis origo totque duces urbis, tot bella atque otia, et omnis
25 in populi unius legos ut cesserit orbis,
differtur. facile est, uentis dare nela secundis fecundumque solura uarias agitare per artes auroque atque ebori decus addere, cum rudis ipsa materies niteat. speciosis condere rebus
30 carmina uulgatum est opus et componere simplex. at mihi per numeros ignotaque nomina rerum temporaque et uarios casus momentaque mundi signorumque uices partesque in partibus ipsis luctandum est, quae nosse nimis, quid? dicere quantum est?
35 carmine quid proprio? pedibus quid iungere certis? huc ades, o quicumque meis aduertere coeptis aurem oculosque potes, ueras et percipe uoces. impendas animnm; nec dulcia carmina quaeras. ornari res ipsa negat contenta doceri.
40 et si qua externa referentur nomina liugua, hoc operis, non uatis erit; non omnia flecti possunt et propria melius sub uoce notantur.
nunc age subtili rem summam perspice cura, quae tibi praecipuos usus monstrata ministrat
45 et certas dat in arte uias ad fata uidenda, si bene constiterit uigilanti condita sensu. principium rerum et custos natura latentum quum tantas strueret moles per moenia mundi et circumfusis orbeni conclnderet astris
50 undique pendentem in medium diuersaque membra ordinibus certis sociaret corpus in unum,
23 siiacta 1 si facta gc sint acta m loqitor Ig liquor m — 24 orbes I orbes m orbis gc et otia c atque to — 31 ac m (L) — 32 quorumque'^ 1 quorum que m quorum quaeqiie gc casus om. m — 34 quodl qcl gc quid m — 35 quid proprio o quod iungere Ig (Id c quid m — 36 o om. m ceptis c — 37 percere m sequitur vs. 7 iu Igc — 38 inpendas m animos g ducia m — 40 referuntur g — 42 post 42 addit g: expl. PF — spatium chiarum liuearum iu I — ante 43 iu marg.: De athlis quod sint athla et quot sint oma et quas uires et que ordine habeant 1 de fatiis quid sit atlu et quod sint ea et que nomina et quas uircs et quem ordinem Imbeant m —
+ mu
43 \une I — 44 ministrat o — 45 det lc dnt gm — 47 latentem\m latentem g latentum c — 50 menbra l a;.
Liber III. 52—80. 67
aeraqiie et terras flammamque uudamque natantem mutua in alternum praebere alimenta iuberet, ut tot pugnantis regeret concordia causas,
55 staretque aeterno religatus foedere mundus, exceptum a summa ue quid ratione maneret, et quod erat mundi, mundo regeretur ab ipso: fata quoque et uitas homiuum suspendit ab astris, quae summas operum partes, quae lucis honorem,
60 quae famam assererent, quae numquam fessa uolarent; quae quasi per mediam mundi praecordia partem disposita obtineant, Phoebum lunamque uagasque et uincant stellas nec non uincantur et ipsa. his regimen natura dedit propriasque sacrauit
05 unicuique uices sanxitque per omnia, summam undique uti fati ratio traheretur in unam. nam quodcumque genus rerum, quodcumque laborum, quaeque opera atque artes, quicumque per omnia casus humana in uita poterant contingere sorte,
70 complexa est tot et in partes, quot et astra locarat, disposuit certasque uices, sua nomina cuique attribuit totumque hominis per sidera censum ordine sub certo duxit, pars semper ut eidem confinis parti uiciuis staret in aruis.
75 horum operum sortes ad singula signa locauit, non ut in aeterna caeli statione manerent et cunctos hominum pariter traherentur in ortus ex eisdem repetita locis; sed tempore sedes nascentum acciperent proprias signisque migrarent,
80 atque alias alii sors quaeque accederet astro,
52 flammam undamque Ig flammamque cm — 54 pugnanth I pugnantis gm pugnantes c — 55 alterno o — 56 summa o — 60 aUsererent 1 adsererent m assererent g — 62 deposita m uagasue m — 63 euincunt m et uincunt co uinc^tur 1 uincitur m uincentur g — ^65 sane sitque m pej* om. c summa o — 66 uni 1 uti gm ut c fatum 0 unum o — 67 labores m — 68 quaecunque g — 69 sorte g sortem to — 70 tot in partes lc tot et in gm quod et \m quot g uocarant o — 71 resposuit o nomina o — 73 eidem gm idem lc — 74 aruis Igc astris m (Ui U2 Vj) — 76 caelesti c maneretX — 77 traheretur g — 78 hisdem Ig isdem c eisdem m — 80 alius sors 0 — in marg. 1 signura mendae in g lacuna ||1| post alius — astro 0.
5*
68 Liber III. 81 — 112.
ut caperet genitura nouam per sidera formam nec tameu incerto confunderet omnia motu. sed cum pars operum, quae prima condita sorte est, accepit propriam nascentis tempore sedem. 85 cetera succedunt signisque sequentibus liaerent. ordo ducem sequitur, donec uenit orbis in orbem. lias autem facies rerum per signa locatas, in quibus omnis erit fortunae condita summa, utcumque aut stellae septem laeduntue iuuantue, 90 cardinibusue mouet diuina potentia mundi, sic felix aut triste uenit per singula fatum. talis et illius sors est speranda negoti. haec mihi sollemni sunt ordine cuncta canenda et titulis signanda suis rerumque figuris, 95 ut pateat positura operum nomenque geuusque.
fortunae sors prima data est. hoc illa per artem censetur titulo, quia proxima continet iu se fundaraeuta domus dominoque haerentia cauta, qui modus in seruis, qui sit concessus in aruis,
100 quamque datum magnas operum componere moles, ut uaga fulgentis concordant sidera caeli. post hinc militiae locus est, qua quicquid in arniis quodque peregrinas iuter uersantibus urbes accidere assueuit, titulo comprenditur uuo.
105 tertia ad urbanos statio est numeranda labores. hoc quoque militiae genus est ciuilibus actis compositum fideique tenet parentia uincla, format amicitias et saepe cadentia frustra officia, et cultus contingaut praemia quanta,
110 edocet; appositis cum muudus consonat astris. iudiciorum opus in quarto natura locauit fortunamque fori; fundentem uerba patronum
+ iuotu
82 mundo I modu m — 83 parte est Igc arte est m — 8(1 in orbe o — 87 Jias o aut m locatas o — 88 fortunae g fortuna et oi — 89 ut cum stellae VII Ic ut fit cum g utcunque m — 90 mouent Igc mouet m — 92 illius o nego m — 95 cauenda m — dS dominoque 0 cautao — 99 qis sitl quissit gc qiii sit m concensus c — 100 quam- que 0 — 101 fulgentes g — 103 quaeque glc quoque ni — 104 accipere o adsueuitlc comprehenditur m — 105 est om. m — 106 Hoc que m — 110 adpositis lc ad- possitism appositisg — 112 fortunamque g fortunaque o) fudentem m fuidentem c.
Liber III. 113-142. 69
pendentemque renm lingiia rostrisque loquentem
impositum et populo nudautem condita iura 115 atque expensa sua soluentem iurgia fronte,
cum iudex ueri nihil amplius aduocat ipso.
quicquid propositas inter facundia leges
efficit, hoc totum partem concessit in unam
atque, utcumque regunt dominantia sidera, paret. 120 quintus coniugio gradus est per signa dicatus
et socios tenet et comitatus; hospitis una
icitur et similis coniungens foedus amicos.
in sexta diues numeratur copia sede,
atque adiuncta salus rerum, quarum altera, quanti 125 contingant usus, monet, altera, quam diuturni;
sidera ut iuclinant uires et templa gubernant.
septima censetur saeiiis horrenda periclis,
si niale subscribunt stellae per signa locatae.
nobilitas teuet oetauam, qua constat honoris 130 conditio et famae modus et genus et speciosae
gratia praetextae. nonus locus occupat omnem
natorum sortem dubiam patriosque timores
omniaque infantum mixta nutricia turba.
huic uicinus erit, uitae qui continet actum, 135 in quo sortimur mores, et qualibus omnis
formetur domus exemplis, quoque ordine certo
ad sua compositi discedant munera serui.
praecipua undecima pars est in sorte locata,
quae summam nostri semper uiresque gubernat, 140 quaque ualetudo constat, nuuc libera morbis,
nunc oppressa, mouent ut mundum sidera cumque.
non aliast sedes, tempusue geuusue medendi
113 rostrisqiie loqtientis 0 — 114 inpositum m imxjositato — 117 quidquid m — 1 19 gerunt o manent c parentoi — 120 ducatus o — 121 ienet etlg et om. m comites hospitis Ic committem hospitis m comitantes g — 122 itmgitur o — 125 contingat c — 127 censentur 0 {censetur coll. L. m) — 129 quo o — 130 speciosus 1 speciosits g specioso cm — 131 praetexto 0 — 132 Fatorum Igc (1 F in rasura) Gratorum m dubia m — 133 intrantumo — 135 sortiu rimores o aequalibuso (>• in marg. Ig) —
h a
13(5 exemplis domus g queque m — 137 composita gc — 139 sumam m uir estqiie m gubernant o — 140 qmeque ualitudo Igc quae ualetudo m — 141 opressa m mouent e
70 Liber III. 143—169.
quae sibi deposcat, uel cuius tempore praestet auxilium et uitae sucus miscere salubris.
145 ultimus et totam concludens ordine summam rebus apiscendis labor est, qui continet omnis uotorum effectus, et quae sibi quisque suisque proponit studia atque artes, haec irrita ne sint, seu ferat officium nutus blanditus in omnis,
150 aspera siue fora per litem iurgia temptet, fortunamue petat pelago uentisque sequatur, seu Cererem plena uincentem credita messe, aut repetat Bacchum per pinguia musta fluentem; hac in parte dies atque hac momenta dabuntur;
155 si bene couuenient stellae per signa sequentes. quarum ego posterius uires in utrumque ualentis ordine sub certo reddam, cum paudere earum incipiam effectus; nunc ne permixta legenteni confundant, nudis satis est insistere membris.
160 et quoniam certo digestos orbe labores
nominaque in numerum uiresque exegimus omnis, — athla uocant Grai, quae cuncta negotia rerum in genera et partes bis sex diuisa cohercent, — nunc, quibus ascendant signis quandoque, canendum est.
166 perpetuas neque enim sedes, eademue per omnis sidera nascentis retinent, sed tempora mutant nunc huc nunc illuc signorum mota per orbem, incolumis tamen ut maneat, qui coiiditus ordo est. ergo age, ne falsa uariet genitura figura,
144 sncus 0 miserere o saluhris o — 146 a.^^piciendis 1 aspiciendis m apicendis gc omnism — 148 inritam — 149 oms l'^c uirtusblanditus nominism — 152 plenam messe 0 — 153 bacchum m bachum oy multa m — post 153 spatium quatuor li- nearum in 1: manus recens insciipsit vss. 10—16 ex libro IV addito signoy in m: qmmodo fortunae locus inueniatur. Tum sequuntur vss. 175 et 176 — 154 haec o — 156 ualentis o — 157 compandere m rerum o — 158 affectus m — post 159 in 1 unius liueae spatium relictum — iuxta KiO 1: Quot?i athla p signa scribantur (it. c) ante 160 m: Quomodo ad aper signa de so7iibs ammri (Ui Uo Vo) uersus instar scriptum : additum siguum-,- lemma fuisse indicat — 160 certo om. 1 — 161 omnes o — 162 grai quae o — 163 partls I partis gm partes c coherent Ig cohaerent m — 165 oms Igc omnis m nascentis o retinet o mutat o — 166 tempora o — 168 incolomis \ incolomis m maneantl — 169 luiria o.
Liber III. 170—200. 71
170 si sua quemque uoles reuocare ad signa laborem,
fortunae conquire locum per sidera cuncta.
quae primmn pars est nuvierosis dicta sub athlis.
qui tibi cum fuerit certa ratione repertus,
cetera praedicto subeuntibus ordine signis 175 coniunges, teneant proprias ut singula sedes.
et ne forte uagus fortunae quaerere sedem
incipias, duplici certam ratione capesse.
cum tibi nascentis percepto tempore forma
constiterit caeli, stellis ad signa locatis, 180 transuerso Phoebus si cardine celsior ibit,
qui tenet exortum, uel qui demergit in undas,
per tempus licet affirmes natum esse diei.
at si subiectis senis fulgebit in astris
inferior dextra laeuaque tenentibus orbem 185 cardinibus, noctis fuerit per tempora natus.
haec tibi cuni fuerint certo discrimine nota,
tuuc, si fonte dies nascentem exceperit alma,
a sole ad lunani numerabis in ordine partes
signorum, ortiuo totidem de cardine duces, 190 quem bene partitis memorant horoscopon astris;
in quodcumque igitur numerus peruenerit astrum,
hoc da fortunae; iunges tunc cetera signis
athla suis certo subeuutibus ordine cunctis.
at cum obducta nigris nox orbem texerit alis, 195 si quis erit, qui tum raaterna excesserit aluo,
uerte uias, sicut naturae uertitur ordo.
consule tum Phoeben imitantem lumina fratris
semper et iu proprio regnantem tempore noctis,
quotque ub ea Phoebus partes et signa recedit, 200 tot numerare iubet fulgens horoscopus a se;
170 uoleris 1 uolens m uoles gc Idbore o — 172 prinmm o pars o numerosis o — 173 quae g — 174 praedicta 1 — ante 176 spatium unius lineae in 1, in margine: Quom fortunae locus in ueniatur (m ante 176) — 176 \f ne 1 \ti ni — 177 duplicem ccrta 0) duplici certa ra capesce lc — 178 temporae 1 — 179 constiterint g caela m — 180 sic m — 181 imas c — 182 adfirmes 1 adfirmes m — 183 ac m seuis I feuis g seuus ra fulgeuit ra — 18-1 leuaqueo — 185 natis I natis m 188 vs deest iu Igc, est in m Ui Ug et in V. 2 ([ui tamen in omittit— 189 totidem ortiuo m — 191 agiiurl — 194 Adcum m — 195 materno o — 196 natura euescitur m — 199 quoque o — 200 fulgens om. Igc habet m.
72 Liber III. 201—232.
hunc fortuna locum teneat subeuntibus athlis, ordiue naturae sicut sunt cuncta locata.
forsitan et quaeras agili rem corde notandam, qua ratione queas in tali tempore nati
205 exprimere inmenso surgentem horoscopou orbe. quod nisi subtili uisum ratione tenetur, fundamenta ruunt artis, nec consonat ordo, cardinibus quoniam falsis, qui cuncta gubernaut, mentitur faciem mundus, uec constat origo,
210 flexaque momento uariantur sidera templi. sed quanta effectu res est, tam plena laboris cursibus aeternis mundum per signa uolantem, ut totum lustret curuatis arcubus orbem, exprimere et uultus eius componere certos
215 ac tantae molis minimum deprendere punctum, quae pars exortum uel quae fastigia mundi aut ferat occasus, aut imo sederit orbe. nec me uulgatae rationis praeterit ordo, quae binas tribuit siguis surgentibus horas
220 et paribus spatiis aequalia digerit astra, ut parte ex illa, qua Phoebi coeperit orbis, discedat numerus summamque accommodet astris, donec perueniat nascentis tempus ad ipsum, atque ubi substiterit, signum dicatur oriri.
225 sed iacet obliquo signorum circulus orbe, atque alia inflexis oriuutur sidera membris, ast illis magis est rectus surgentibus ordo, ut propius nobis aliquod uel longius astrum est. uix finit luces cancer, uix bruma reducit;
230 quam breuis illa iacet, tam longus circulus hic est. libra ariesque parem reddunt uoctemque diemque; sic media extremis pugnant extremaque summis.
ante 203 quo m op inueniatur g idem in margiue 1, in textii m (hopus) — 204 7iatalis o {quias natalis corr. ex quie asnatalis m) — 205 inmenso o — 20fi sub stellis 0 — 208 qu'' 1 que m quae gc — 210 memento m — 213 Et \c ut gm — 214 eccprimet et o — 215 comprendere g — 21G q"^ 1 — 217 auferat o ima c imo 0) orbe o — 219 orientibus m surgentibns w oras c — 220 sjjadis m (L) degerit o — 225 orbem m — 228 proprius I proprius m alqd Igc — 229 uix sunt m luces om. m brumare ducit m — 230 illa o longius g circula m.
Liber III. 233—263. 73
nec nocturna minus uariant quam tempora lucis,
sed tantum aduersis idem stat meusibus ordo. 235 in tam dissimili spatio uariisque dierum
umbrarumque modis quis possit credere in horas
omnia signa pari mundi sub lege manere?
adde quod iucerta est horae mensura, neque ullam
altera par sequitur, sed sicut summa dierum 240 uertitur, et partes surgunt rursusque recedunt;
cum tamen in quocumque dies deducitur astro,
sex habeat supra terras, sex signa sub illis;
quo fit, ut in binas non possint omnia nasci,
cum spatium non sit tantum pugnantibus horis, 245 si modo bis senae seruantur luce sub omni.
quem numerum debet ratio, sed non capit usus. nec tibi constabunt aliter uestigia ueri,
ni, lucem noctemque paris dimensus in horas,
in quantum uario pateant sub tempore noris. 250 regulaque exacta primum formetur in hora,
quae signetque diem sedem perpendat et umbris.
haec erit, in libra cum lucem uincere noctes
incipiuut uel cum medio concedere uere.
tuuc eteuim solum bis senas^tempora in horas 255 aequa patent, medio quod currit Phoebus Olympo.
is cum per gelidas hiemes submotus in austros
fulget in octaua capricorni parte biformis,
tunc angusta dies uernalis fertur in horas
dimidiam atque nouem; sed nox oblita diei 260 bis septem apposita, numerus ne claudicet, hora
dimidia. sic tu duodenas exit utrumque,
et redit in solidum naturae condita summa.
inde cadunt noctes, surguntque in tempora luces.
236 qitis sit 1 aurcw o — 237 manere o — 238 incertum I — 239 pars o — 242 sen 1 secl g sex cm ^ — 243 qtiod 1 quod m sit m inbinas Im — 244 oris cm — 246 u^ii ra — ante 247 de mensura temporum et signonm gm (idem in raargiue 1) — 248 parts I 2^(^f'is g m pares c demensus m — 249 uano 1 — 250 formatur g horas o — 251 signemque \gm segnemqiie c dietn o sedem o umbras o — 254 tempore o — 256 his Imc is g hieme o suhmotus o astro o — 258 uernalis o — 259 dimidia m hortal — 261 dimidiasl exi\\\t\ utrum'^ue\ — 262 natura m.
74 Liber III. 264—293.
donec ad ardentis pugnarunt sidera cancri,
265 atque ibi conuersis uicibus mutantur in horas brumalis, noctemque dies lucemque tenebrae hibernam referunt alternaque tempora uincunt nunc huc nunc illuc gradibus per sidera certis impulsae; quarum ratio manifesta per artem
270 collecta est uenietque suo per carmina textu. atque haec est illas demum mensura per oras, quas rigat aestiuis grauidus torrentibus amnis Nilus et erumpens imitatur sidera mundi per septem fauces atque ora fugantia pontum.
275 nunc age, quot stadiis et quanto tempore surgant sidera quoque cadant, animo cognosce sagaci, ne magna in breuibus pereant compendia dictis. nobile lanigeri sidus, quod cuncta sequuntur, dena quater stadia exorieus, duplicataque ducit
280 cum cadit; atque horam surgens eiusque trientem occupat; occiduus geminat; cum cetera signa octonis crescunt stadiis orientia in orbem et totidem amittunt gelidas uergentia in umbras. hora nouo crescit per singula signa quadrante,
285 tertiaque in quinas pars si diducitur eius. haec sunt ad librae sidus surgentibus astris incrementa; pari momeuto damna trahuntur, cum subeunt orbem rursusque a sidere librae ordiue mutato paribus per tempora uersa
290 momentis redeunt. nam per quot creuerat astrum lanigeri stadia aut horas, tot libra recedit; occiduusque aries spatium tempusque cadeudi quod tenet, in tantum chelae consurgere perstant.
264 ardentes 1 ardentis o) — 26.5 ibi m ubi o) uisibiis 1 hqras 1 — 266 bru- 1 brumales c brumalis gm — 269 inpulsae g — 271 illa demum est Igc ora. estva hora"! horas '^c hora m — 212 esti nis m gradibuso — 27.5 qHl quod cm
VI s *
quot g — 277 careant o — 279 duplicat atque m — 281 occidusis 1 occidus m vcci- duus go — 283 admittunt o gelida uergentia m gelidasque rigentia w — 285 in quarta parte o siducitur Irac sic ducitur g — 288 ad sidera o — 290 quocl 1 quod u) sequitur in 1: denique si non est fati cur traditnr ordo IV. 106 — 292 occidusque m
+ oripiidi + orieiuli
canendi Ig oriendi c cadendi m — 293 perstat o.
i
Liber III. 294—323. 75
eius iu exemplum se signa sequentia uertunt. 295 haec ubi constiterint uigilanti condita mente,
iam facile est sic, quod quandoque horoscopet astrum,
noscere, cum liceat certis surgentia signa
ducere temporibus propriisque adscribere in horas
partibus, ut ratio signis ducatur ab illis, 300 in quis Phoebus erit, quorum mihi reddita summa est. sed neque per terras omnis mensura dierum
umbrarumque eadem est, simili nec tempora summa
mutantur; modus est uarius ratione sub una.
nam qua Phrixei ducuntur uellera signi 305 chelarumque fides iustaeque examina librae,
omnia consurgunt binas ibi signa per horas,
quod medius recto praecingitur ordine mundus
aequalisque super transuersum uertitur axem.
illi perpetua iunguntur pace diebus 310 obscurae noctes; aequo stat foedere tempus;
nec mauifesta patet falsi fallacia mundi,
sed similis simili toto nox redditur anno.
omnibus autumnus signis, uer onmibus uuum,
una quod aequali lustratur linea Phoebo. 315 nec refert tunc, quo Phoebus decurrat in astro,
litoreumne coquat cancrum contrane feratur,
sideribus mediis an quae sunt quattuor inter.
quod quamquam per tris siguorum circulus arcus
obliquus iaceat, recto tamen ordine zonae 320 consurgunt supraque caput subterque feruntur
et paribus spatiis per singula lustra resurgunt,
ac bene diuiso mundus latet orbe patetque.
at simul ex illa terrarum parte recedas.
294 uersis o — 295 tibi 1 — 296 si quod o horosco im- m — 297 nosceret m signa m signis w — 298 propriasque o ascribere g aclsc. (o — 300 quos o quarum o mihi om. g — ante 301 de inclinucionibus mundi ^m iu marg. 1 — 301 omnis o ratione o — 304 numquam Im nu q c nunq g frixei g phrixei lcra — 306 sibi o — 307 quod o — 309 illa g illi co iungentur m iungantur w — 310 obsciirare m foere m — 312 nec o anno o — 313 acnminis m — 315 referetl resque et ra qv4)d 1 decurat m — • 316 littoretimue g litoreum uccoquat 1 uequoqnat m — 317 medis tn sint o — 318 tris 1 tris w — 319 obliqxm o ordinae m — 320 terrasque o — 323 Acl 1 adsimilis m.
76 Liber IIL 324—349.
quicquid ad extremos temet praeuerteris axes
325 per conuexa graui gressu uestigia terrae, quani tereti natura solo decircinat orbem in tumidum et mediam in mundo suspendit ab omni: ergo ubi conscendes orbem scandesque rotundum, degrediere simul; fugiet pars altera terrae,
330 altera reddetur; sed quantum infiexerit orbis, tantum inclinabit caeli positura uolantis, et modo quae fuerant surgentia limite recto sidera curuato ducentur in aethera tractu, atque erit obliquus signorum balteus orbe,
335 qui transuersus erat; statio quando illius una est; nostrae mutantur sedes; ergo ipsa moueri tempora iam ratio cogit uariosque referre sub tali regione dies, cum sidera flexo ordine conficiant cursus obliqua maliguos,
340 longius atque aliis aliud propiusue recumbat.
pro spatio mora magna datur. quae proxima nobis consurgunt, longos caeli uisuntur in orbes, ultima quae fulgent, celeris merguutur in umbras. et quanto ad gelidas propius quis nenerit arctos,
345 tam magis effugiunt oculos brumalia signa, uixque ortis occasus erit. si lougius inde procedat, totis condentur singula membris tricenasque trahent conexo tempore noctes et totidem luces adiment. sic parua dieruni
+ ab +mo + emet
324 ad extremos tenet preuederis 1 ad extremos tenct preuederis m (L) «6 extremo temet praeuecteris gc axe o — 325 gradus gressum Igc grauis gressum m («1 "2 Vo) uestigia Ig fastigia m (ui vg) — 326 tere ti natura 1 teret inatura m solo 0 — o21 a}} \ ab gc ad m omni Igc omi m (L) — 328 EnM 1 consedes o scandensque 1 scandesque m scandensque gc — 329 degrediere g digrediere lcm (L) — 330 reddetur Ig redditur m orbe 0 — 331 inclinauit o — 332 limitet octo lc limiter octo m limitis octo g — 333 curuator m ducuntur 1 (Vrat.) m (L)) ducentur gc — 334 oblituus m obliquus (o — 335 spatio o — 337 namlc nec g iam m — 340 proprius uere cumbat m — 342 orbis 1 orbes c orbis gra — 343 ultimaque et ftdgent \m qiiae fulget g qnae et f. c cekris o umhras m umbris o) — 344 quanto g quando o) — 345 efficiunt \ efficiunt gm officiunt c oculos m oculis \gc — oiii ortus o — 347 iwocedat 0 — 348 tricinasque\ tricinasque m trahent\m trahet gc connexa\ conuexa c co7inexo gm.
Liber III. 350—379. 77
350 efficitur mora et attritis consumitur horis.
paulatimque perit statio fulgentibus astris;
pluraque per partes subrupto tempore signa
quaerentur medio terrae celata tumore
abducentque simul Plioebum texentque tenebras, 355 mensibus ereptis donec sit debilis annus.
si uero natura sinat sub uertice caeli,
quem gelidus rigidis fulcit compagibus axis,
aeternas super ire niues orbemque rigentem
prona Lycaoniae spectantem membra puellae, 360 stantis erit caeli species, laterumque meatu
turbinis in morem recta uertigine curret.
inde tibi obliquo sex tantum signa patebunt
circuitu nullos umquam fugientia uisus
sed teretem acclini mundum comitantia semper. 365 hic erit una dies per senos undique menses
dimidiumque trahens contextis lucibus annum;
numquam erit occiduus quod tanto tempore Phoebus,
dum bis terna suis perlustrat cursibus astra,
sed circuniuolitans recto uisetur ab axe. 370 at simul e medio praeceps descenderit*orbe
inferiora petens deiecto sidera cursu
et dabit in pronum laxas effusus habenas,
per totidem menses iunget nox una tenebras
uertice sub caeli. nam quisquis spectat ab axe, 375 dimidium e toto mundum uidet orbe rotundi,
pars latet inferior; neque enim circumuenit iUum
recta acies mediaque tenus distiuguitur aluo;
effugit ergo oculos summo spectantis ab orbe,
dum sex submersis uectatur Phoebus in astris
350 officiturl attrieisl atrictis m orism — 351 spatio o — 352 partis 1 partis gm partes c subruto 1 'sub rupto m siibrupto u) — 353 quaeruntur Igm medio tempore Igm Tempore quaeruntur c timore o — 354 adducentque o — 355 eruptis o — 358 re-
+ prona + priraa
gentem 1 — 359 Prima 1 g prona c pro7ia m — 360 meatum 1 c meatu g m — 361 currit o — 362 obliquosex l obliquos ex m patMt Igc patebunt m — 363 circum nullo sum quam m — 364 terentem Im acclini Ig aedini m accliui c — 367 occidius 1 — 369 uersetur 1 uersetur m uersatur gc orbe o — 370 Ad 1 orbe Igc om. uersum m descenderit \gc — 372 dabit o — 373 tenebrislm — 374 ab omni o — 375 et toto 0 rotundi o — 377 mediamque I mediaq. (o descingitur m. — 378 spectantes m.
78 Liber III. 380—405.
380 adducitque simul luces tenebrasque relinquit sideribus, donec totidem quot mensibus aetis cesserat unde, redit geminasque ascendit ad arctos. hic locus in binas annum noctesque diesque per duo partitae dirimit diuortia terrae.
385 et quoniam quanto uarientur tempora motu et quibus e causis, dictum est, nuuc accipe, sig-na quot surgant in quoque loco cedantque per horas, partibus ut prendi possint orientia certis, ne falsus dubia ratione horoscopos erret.
390 atque hoc in totum certa sub lege sequendum est; singula quod nequeunt per tot distantia motus temporibus numerisque suis exacta referri, a me sumat iter; positum sibi quisque sequatur perque suos tendat gressus; mihi debeat artem.
395 quacumque hoc parte in terrarum quisque requiret, deducat proprias noctemque diemque per horas, maxima sub cancro minimis quae cingitur umbris; et sextam summae, fuerit quae forte, diurnae uicino tribuat post cancri templa leoni;
400 at quae nocturnis fuerit mensura tenebris, in totidem partes simili ratione secanda est, ut, quantum una ferat, tautum tribuatur ad ortus temporis auerso nascenti sidere tauro; has inter quasque accipiet Nemeaeus in horas
405 quod discrimen erit, per tris id diuide partes,
381 q^ct c icxtis m — 382 unde o reditm regit oi — 384 partite m — 385 uariantur o ante 385 Quomodo in onini inclinatione mundi opus inueniatur g m(hopus) — 385 |^1 quinto o — 386 e quibus m et quibus Ig — 387 quod gm quotlc — 389 horoscopos o herret g — 392 referre c — 393 quique m — 395 hoc parat iter rarum 1 hoc para terrarum m parte g parati c — 396 deducat o — 398 fuerint o — post 399 g in niarg. : Hiatus * ad hoc signum — c in marg.: hic male est ordi- nata locutio sed siuis eius ordinem rectum repperire memento eum i)er ordinem alfaheti quaerere quo eiim denotauimus post hunc enim Uicin otribuat p. c. t. l. debet quem inu£neris post sex folia B littera denotatum, uidelicet istum at q. nocturnis f. mat. — idem 1 in marg. (Vrat.); Cusauum sua ex Lipsiensi descripsisse numerus foliorum docet. inm omnia recte — 400 Atq"^ antur m tribuatur gc — 403 aduerso o nascenti sidere c 404 405 406 om. m — 404 nemeus Igc horas Igc — 405 tns partls g tris partis 1 tres partes c.
Liber TII. 406—433. 79
tertia ut accedat geminis, quae tempora tauri
uinciat, atque eadem cancro, similisque leoni.
sic erit ad summam ratio perducta priorem,
quam modo diuisis Nemeaeus duxerat horis, 410 inde pari uirgo procedat temporis auctu.
sed certa sub lege, prioris semper ut astri
incolumem seruent summam crescantque nouando.
his usque ad chelas horarum partibus auctis
per totidem a libra decrescent sidera partes, 415 et quantis in utrumque modis tollentur ad ortus,
diuersam in sortem tantis mergentur ad umbras.
haec erit horarum ratio ducenda per orbem,
illa et quot stadiis oriantur quaeque cadantque.
quae cum ter centum numeris uicenaque constent, 420 detrahitur summae tota pars, quota demitur usque
omnibus ex horis aestinae nomine noctis,
solstitium summo peragit cum Phoebus Olympo;
quodque his exsuperat demptis diducito in aequas
sex partes sextamque ardenti trade leoni; 425 rursus qui steterit numerus sub nomine hicis,
eius erit signo tauri pars illa dicanda;
quodque hanc exsuperat partem, superatur ab illa
distinguitque duas medio discrimine summas,
tertia pars eius numero superaddita tauri 430 tradetur geminis. simili tunc cetera lucro
procedent numeros semper tutata prioris
augebuntque nouo uicinas munere summas,
donec perueniant ad iustae sidera librae.
406 tauro 0 — 407 uincat Im — 408 summa 1 perducta Igm decliicta c — 409 quo modoo nemeasio dtixerito — AlOacttio — 41 1 ^itastrislm in astris gc — 412 serueto crescensque 0 — 413 addenas \m ad denas gc — 414 lihrae 0 — 415 in oiu. m — 416 mergentis m — 418 illa quod 0 standis 0 — 419 trecentisl trecentum gc ter- centum ra numerus 1 numerus m numeris gc uicinaque 0 — 420 detrahitur 0 qitota demit\\\ 1 quota demit gc quod ademitur ra utque Igm utrumque c — 422 pe- ragat 0 — 423 exsuperat ra id ducito g id ducit u) — 425 numine 0 nociis 0 — 427 quotque g exuperat ra superatur 0 — 429 numeruni 1 numerum ra nu- mero gc — 430 traditur et g. Igc traditur g. ra — 431 procedent m jyrocedunt w priorh 1 prioris gm — 432 nouem 0 numero lc munero m munera g — 433 per- ueniet m pemeniant o).
80 Liber III. 434—465.
ex illa totidem per partes sic breuiantur
435 lanigeri ad fines, conuersaque omnia lege accipiunt perduntque paris cedentia sortes. haec uia monstrabit stadiorum ponere summas et numerare suos ortus per sidera cuncta. quod bene cum propriis simul acceptaueris horis,
440 iu nulla fallet regione horoscopus umquam, cum poterunt certis numerari singula signa temporibus parte ex illa, quam Phoebus habebit. nunc quibus hiberni momentis surgere menses incipiant, neque enim paribus per sidera cnucta
445 procedunt gradibus, niuei dum uellera signi contingunt aequum luces cogentia et umbras ferre iugum, magna est ratio breuiterqne docenda. principio capienda tibi est mensura diei, quam minimam capricornus agit noctisque per horas
450 quam summam ; quoque ad iustas superauerit umbras et trepidet luces, eius pars tertia signo tradeuda est medio semper; qua sorte retenta dimidio uincat primum, uiucatur et ipsum extremo. totum in partes ita digere tempus.
455 his opibus tria signa ualent; sed summa prioris accedat numeri, coniuncta sequentibus astris cesserit; ut, ternis fuerit si longior horis brumalis nox forte die, capricornus et hora dimidia attollat luces, et aquarius horam
460 ipse suam proprie ducat summaeque priori adiungat; pisces tantum sibi temporis ipsi constituant, quantum accipiaut de sorte priorum, et tribus expletis horis noctemque diemque lanigero tradant aequandam tempore ueris.
465 iucipit a sexta tempus procedere parte
436 pares o — 487 momtrabit g monstrauit vo pondere c — ante 443 in marg. 1: de accessionibus teporu et accessionibus, m ante 443 (desessionibus) — 443 hihernis 1 — 444 indpiam, Im — 446 contingant ra contingunt o) lucis o — 449 lioram o {noctis\\ per horam gc) — 450 ad iusto o horas c umbras lo — 451 fre- pident o — 454 in om. g degere 1 — 456 accedit o — 458 brumali o in hora o — 459 dimidiam 1 — 461 ipsae g ipse lcm — 462 accipiant de sede prioris m — 463 e tribus m — 465 par te 1 par tepus m.
Liber IH. 466—495.
diuiduum duplicaut uires haerentia signa, ultimaque acceptas triplicant. ita summa diebus redditur, aequatae soluuntur faenore noctes, rursus et inciplunt propria de sorte diebus
470 cedere diuersa labentia tempora lege.
namque aries totidem deducit noctibus horas, quot prius abstulerant proprio sub nomine pisces. hora datur tauro, cumulentque ut damna priora, dimidiam adiungunt gemini. sic ultima primis
475 respondent pariterque illis, quae proxima fulgent, et media aequatis censentur uiribus astra praecipuosque gerunt uarianda ad tempora motus.^ hac uice discedunt noctes ad sidera brumae, tollunturque dies, annitiue inuertitur orbis,
4S0 solstitium tardi cum fit sub sidere cancri;
tuncque diem brumae nox aequat, tempora noctis louga dies similisque redit, quam creuerat actu.
illa etiam poterit nascens uia ducere ad astruni, quod quandoque uadis emissum redditur orbi,
485 nam quota sit lucis, si luce requiritur, hora, aspicies atque hunc numerum reuocabis in ipsum multiplicans deciens adiectis insuper eisdem quinque tamen summis; quia qualicumque sub hora ter quinas mundi se extollunt sidera partes.
490 hic ubi constiterit numerus, coniungere et illas, quae superent Phoebo partes per signa, memento. ex hac tricenas summa per sidera partes distribues primamque uicem, quo Phoebus in astro fulserit, inde aliis, solem quaecumque sequentur. 495 tum quo subsistet numerus consumptus in astro.
466 triplicant o arentia o — 467 duplicant o — 468, 469 post 474 iii o — 470 labqntia 1 — 472 quod 1 quod m quot gc — 473 cumuletque o — 474 gemini g geminis to — 477 tem pa 1 — 478 hec 1 liaec ni discedunt o ad sidera o {sidorah; romae m) — 481 tuncque o — 482 quam o — aate 483 altera ratio inueniendi horam gm 1 (in raarg.) — 483 austrum I c — 486 aspicies o — 487 multiplica . . g multi- plicatisl multiplicans cm dece\\g decens lcm hiisdem lcm iisdemg — iSH sumusl sumis c summis gm — 489 sex tollunt o — 490 coniunges et 1 couiwngis et gc coniunges et ra — 491 momenta o -- 492 summas o partis m — 495 tum quo gm cum quo lc
Munillus. I. 6
82 l'i'>fi' Ilf- 49fi-524.
quaue in parte suam summani nu)nerum(|uo reliuquet, haec erit exoriens. et par sit norma per ignes. coutiueas partes. ubi summam feceris unam, tricenas dabis ex illa per singula signa,
500 donec deficiat numerus; quaque ille sub astris parte cadet, credas illam cum corpore natam esse hominis pariterque orbem uidisso per igues. sic erit ipse tibi rapidis quaerendus in astris natalis mundi certoque horoscopus ortu,
505 ut cum exacta fides steterit sub cardine primo, fallere non possiut summi fastigia caeli, nou seri te obitus, stent fundameuta sub imo, stent i.ieri stellarwn ohitus, iierique siib ortus sideraque in proprias uires sortesque recedant.
510 nunc sua reddentur generatim tempora signis, quae diuisa etiam proprios ducuntur in annos et menses lucesque suas horasque dierum, per quos praecipuas ostendunt siugula uires. primus erit sigui, qno sol effulserit annus,
515 auuua quod lustrans consumit tempora niundum. proximus atque alii subeuntia sigua sequuntur. luna dabit menses, peragit quod menstrua cursum. tutelaeque suae primas horoscopos horas asserit atque dies traditque sequentibus astris.
520 sic auuum mensesque suos uatura diesque atque ipsas uoluit numerari sigua per horas, omuia ut omue foret diuisum tempus in astra perque alterua suos uariaret sidera motus, ut cuiusque uices ageret redeuutis iu orbem.
496 numerique o reliquit o — 497 et pars et forma o — 498 contincat o summa lcm summam g fecerit o unum \cm unam g — 500 quamc/uelg qnae m
+ sedes
illa cra astris o — 501 cadet o — 504 horoscopus o — 505 ex hac o fides 1 sedes c fides g m stieterit g — 506 possit o — 507 feret ohlitus 1 c ferret g oblitus c noscerct oblitus m sub uno gc — 508 stmit 1 sint m stcnt gc ortus o subortvs o — 509 dc- naque in o — aute 510 cuius signi quisque annus aut mensis aut dies aut ho . . . g (liora sit) m in marg. 1 — 511 quiq 1 quique m quae gc — 513 pcr quos o — 515 annum o tempal mnndi Igc mundum m — 516 atque illislgc aliis m secuntur m — 517 quo' 1 — 518 Jioroscopus c horoscopos co — 519 culserit 1 adscrit m asserit gc que om. Im — 520 suos g tuos w — 521 numerandi o.
Liber III. 525—550. 83
525 idcirco tanta est rerum discordia iu aeuo,
et subtexta malis boua sunt, lacrimaeque sequuntur
uota, nec in cunctos seruat fortuna tenorem;
usque adeo permixta fluit nec permanet usquam
amisitque fidem uariando cuucta per omnis. 530 non annis anni nec menses mensibus usque
conueniunt, seque ipse dies aliumque requirit,
horaque non ulli similis producitur horae,
tempora quod distant propriis parentia signis
per numeros omnis aeui diuisa uolantis, 535 talisque efficiunt census casusque minantur,
qualia sunt, quorum uicibus tum uertimur, astra. sunt, quibus et caeli placeat nascentis ab ortu,
sidere, quein meniorant horoscopon inventuros
parte quod ex illa describitur hora diebus, 540 omne genus rationis agi per tempora et astra,
et capite ex uno menses annosque diesque
incipere atque horas tradique sequentibus astris;
et quamquam socia nascantur origiue cuncta,
diuersas tamen esse uices, quod tardius illa, 545 haec citius peragant orbem. uenit omnis ad astrum
hora die, bis mense dies, semel unus in anno
mensis et exactis bis sex iam solibus annus.
difficile est in idem tempus concurrere cuncta,
unius ut signi pariter si mitior annus, .550 asperioris agat mensem; si mensis in astrum
525 tantum rerum I tonta rerum m — 526 sequntur m — 528 usque 1 m usquam gc — 529 omnts 1 omnis gm omnes c — 530 ann^ anni' 1 annus annis gc annis anni m usquam g — 531 ipsa o requiret 1 requiret to — 532 non ulli g non nulli lc nonulli m — 533 quod o sistant o — 534 omnlsl omnes c uolanth l uolantes c — 535 talesque o menses o aminantur m — 536 dum c — ante 537 cuius signi quisque annus sit g ALTERATIO CVIVS. SIGNI. QVISQVE. ANNVS. S. tum in sequente linea uersus instar (minusc. litt.): Aut mensis aut dies aut hora sitm in 1 spatium duarum linearum uacuum relictum, in marg.: altera ratio cui signi quisque annus aut mensis aut hora aut dies sit — 537 et om. Ira placeat m horae o — 538 quem o horoscopon o — 539 descrilritur o — 540 agi^ 1 agi m agit gc — 541 capit o — 542 tradit s. o — 543 spacia 1 socia m spatia gc nascuntur o — 544 diuisus gc — 545 hora die.^ 1 dies o) — 547 solibus annum o — 548 et signi pariter sit mensis et o — 550 agd o.
6*
84 1'iJ^f^v ni. 551—580.
laetius inciderit, signura sit triste diei; si fortuna diem foueat, sit durior hora. idcirco nihil in totum sibi credere fas est, non annos signis, menses uertontibus annis,
555 mensibus aut luces, aut omnis lucibus horas,
quod nunc illa nimia properant, nunc iUa morantur, et modo deest aliis, modo adest nicibusque recedit aut redit, atque alio mutatur tempore tompus interpellatum uariata sorte dierum.
560 et quoniam docui, per singuhi tempora uitae quod quandoque genus ueniat, cuiusque sit astri quisque annus, cuius mensis, simul liora diesque, altera nunc ratio, quae summam continet aeui, reddenda est, quot quaeque annos dare signa ferantur.
565 quae tibi, cum finem uitae per sidera quaeris, respicienda manet ratio numerisque notanda. bis quinos annos aries unumque triente fraudatum dabit. appositis tu, taure, duobus uincis; sed totidem geminorum uinceris astro.
570 tuque bis octonos, cancer binosque trientes,
bisque noiiem, Nemea, tribues bessemque sub illis; Erigone geminatque decem geminatque trientem; nec plures fuerint librae, quam uirginis anni; scorpios aequabit tribuentem dona leonem;
575 centauri fuerint eadem, quae munera cancri; ter quinos, capricorne, dares, si quattuor essent appositi menses; triplicabit aquarius annos quattuor et meuses uitam producet in octo. piscibus est aries et sorte et finibus haerens,
.580 lustra decem tribuent solis cura mensibus octo.
551 sitriste g si triste w — 552 si durior o — 554 nignis g signi «) — 555 oms 0 — 557 de e alius modo ^^ e\ de est alius modo est m adest gc alius gc — 559 uariantam 1 uariatam mc uariata g aute 559 quod annos unum quodque signum tribuit gm quot etc. 1 in raarg. — 560 duci o — 5G1 uenit o — 5G4 quodlm quot gc — 567 trientem \gm tenetem c — 568 adpositis\ ad positis m appositis g apositis c — 569 vinci set 1 tiincis et m uincis sed gc — 571 neme e tribues Im nemee tribues c nemee tribuis g bissemque 1 — 573 fiuerint m — 574 scorpios o — 575 cgntauri 1 cTitauri g eademq^'' \ — 576 quatuor eet\m — 577 aclpositi\ ad positi m appositi c appositis g\ triplicauit o — 578 quaiuor o producit o (m L) — 580 tribuet o solis g soles to.
Liber III. 581-609. 85
nec satis est annos signorum noscere certos,
ne lateat ratio finem quaerentibus acui ;
templa quoque et partes caeli sua munera norunt
et proprias tribuunt certo discrimine summas, 5S5 cum bene coiistiterit stellarum conditus ordo.
sed mihi templorum tautum nunc iura canentur;
mox ueniet mixtura suis cum uiribus omnis;
cum bene materies steterit percognita rerum,
non interpositis turbabitur undique mombris. 590 si bene constiterit primo sub cardine luna,
qua redit in terras mundus nascensque tenebit
exortum, octonos decies ducetur in annos,
ni duo decedant. at cum sub culmine summo
consistet, tribus hic numerus fraudabitur annis. 595 bis quadragenos occasus diues in actus
solis erat, numero nisi deesset olympias una;
imaque tricenos bis fundamenta per annos
censentur bis sex adiectis meusibus aeuo.
quodque prius natum fuerit dextrumque trigonum, 600 hoc sexagenos tribuit duplicatque quaternos.
quod fuerit laeuum praelataque signa sequetur,
tricenos annos duplicat, tris insuper addit.
quaeque super signum uascens a cardine primum
tertia forma ueuit summo iam proxima caelo, 605 haec ter uicenos geminat, tris abstrahit anuos.
quaeque infra ueniens, spatio diuisa sub aequo
per quinquagenas complet sua munera brumas.
quemque locura superat nascens horoscopos, ille
dena quater reuocat uertentis tempora solis
ante 581 quod annos quaeque loca trihuant gml {quot a) 581 singnorum g — 586 nunc tantum templorum m t. tantum nunc lo — 587 uenit m — 588 p. cognita o — 589 turhaiiturlc turhatur ID turhahitur g — 591 quo o credit g tenehat Im tenebit g — 593 ni duo gm si (o decidant Im ad m — 595 quadragenos m quadragenis eo in actus 0 — 596 solis o de esset I olimpia luna Igc (olimpa m) — 597 primuque o — 599 quoque m — 601 sequentur o — 602 duplicantlcm duplicat g trisl tris gm tres c — 604 forma et I forma et m forma est et gc — 605 nec o trts 1 tris gm ahstrahit g ahstrahat Im annis m — 607 ter o quinquagenqs 1 complent o numina c bruma 1 g c hrumas m — 608 horoscopus I g c horoscopos m — 609 dqna I dona g dena cm tempa I.
86 Liber III. 610—635.
610 accumulatque duos cursus iuuenoinque relinquit. at qui praecedit surgcntis cardinis liorani, uicenos ternos^iue dabit nascentibus aiuios uix degustatam rapiens sub flore iuuentani. quod super occasus templum est, ter sena remittit
615 aimorum spatia et summani tribus applicat auctam. inferius pueruni interimet, bis sexcjue peractis immatura trahent fatales corpora moibi.
sed tamen in primis memori sunt niente notanda partibus aduersis quae surgunt condita signa
620 diuisumque tenent aequo discrimine caelum,
quae tropica appellant, quod in illis quattuor anni tempora uertuntur signis nodosque resoluunt totumque emittuut conuerso cardine mundum inducuntque nouas operum rerumque figuras.
625 cancer ad aestiuae fulget fastigia zonae
extenditque diem summum pariterque recessu destruit et, quanto fraudauit tempore luces, iu tantum noctes auget; stat summa per omnis. tum Cererem fragili properat destringere culmo
6ao campus, et in uarias desudant membra palaestras, et tepidum pelagus pacatas languet in undas. tunc et bella fero tractantur Marte cruenta. nec Scythiam defendit hiems; Germania sicca iam tellure fugit, Nilusque tumescit in arua.
6;j5 hic rerum status est, cancri cum sidere Phoebus
610 accumulatq. g adc Im reliquit g — Qll j^raecedit g i^raecidit (o — 614 temptatum est dena Igc temptatum est ter dena m — 615 decimam Igc decum . . . m (om. reliqua) Ug auctis Igc — 616 interius o peractis Igc interius puerum in . . . m (om. reliqua) u^ — 617 trahet gc trahent I trahant m natalis o corpofel corporem eorj>ora g moris \ morti cm morbus g — aute 618 quae sint triplicata signa et quas uires habeant gl (habeant uires) m (tripUcia) 618 jedlg — 620 tement I (corr. ex tcnet) tenet m — 621 adpellant I adp. m app. g — 623 emittunt Igc emutant m — 626 paritoq. m — 627 et quarito m — 628 augit g omms I omnis gm — 62i) tunc g tum m cumlc properant I pioporant m properat gc — 630 destringunt Im (destrigunt L) destringt gc — 631 e^ templum m et trepidum o) iactatum o — 632 rriqrte I morte m marte g c — 633 scytia I g scythaiam m hiemps I Injemps m tellurem fugil m in aurasXgc in aura m —
itenim
635 Mnc o (m L) rernm I rerum m iterum gc sqtus I situs gc status m.
Liber III. 636- 6G4. 87
solstitium facit et sumiuo uersatur Olympo.
parte ex aduersa brumam capricornus inertem
per minimas cogit luces et niaxima noctis
tempora producitque diem tenebrasque resoluit 640 inque uicem nunc damma legit, nunc tempora supplet.
tunc riget omuis ager, clausum mare, coudita castra,
nec tolerant niedias hiemes sudautia saxa,
statque uno natura loco paulumque quiescit.
proxima in effectum et similis referentia niotus 615 esse ferunt lunas aiequantia signa diebus.
uamque aries Phoebum repetentem sidera cancri
inter priucipium reditus finemque cohercet
tempora diuiso iungens concordia mundo
conuertitque uices uictumque a sidere brumae 6.50 exsuperare diem iubet et succumbere noctes,
aestiui donec ueniant ad sidera caucri.
tunc primum raiti pelagus consternitur unda,
et uarios audet flores emittere tellus.
tunc pecudum nohicrumque genus per pabula laeta 655 in uenerem partumque ruit, totumque canora
uoce nemus loquitur frondemque uirescit in omnem;
uiribus in tantum segnis natura mouetur.
huic ex aduerso siniili cum sorte refulget
libra diem noctemque pari cum foedere ducens; 660 tantum quod uictas usque ad se uincere noctes
ex ipsa iubet ad brumae. tum tempora uincit,
tum Liber grauida descendit plenus ab uhno
pinguiaque impressis despumat musta racemis.
mandant et sulcis Cererem; tum terra tepore
G37 aduersq] aduerso m aduersa gc brumae Igcm (L) — 638 ter g noctes et m. luces c — 640 dampna 1 suplet m — 641 fugit Igc figit m — 642 suadantia c — 643 stant 1 statquinto m — 644 in infectum \gm il efectum c similis g simili w — 645 ferunt luces o — 646 lamque g — 647 cohercet — 649 ad sidera Igc a sidere m — 6.50 exsuperare m exuperare Ig suh cumbere Im — 651 ueniat a sidere m — 652 tunc g tum lo — 654 tunc o — 655 fartum o — 657 uirihus o signis (o segnis g — 659 paritur m partitur o) foedera o duccns g ducem (o — 661 uiuet a hrumae m cum m tum co uincqt I uincat m uincit gc — 663 inpressis gm despumant o inuicta m — 664 dum terra o.
88 Li*5er TII. 665—682.
665 autumni resoluta patet, tuni semiua ducit.
quattuor haec et in arte ualent; ut tempora uertunt sic lios aut illos rerum flectontia casus nec quicquam in prima patientia sode manere. sed non per totas aequa est uersura figuras,
(570 omnia nec plenis flectuntur tempora signis.
uua dies sub utroque aequat sibi tempore noctein, dum libra atque aries autumnum uerque figuraut. una dies toto cancri longissima signo, cui nox aequalis capricorni sidere fertur.
(S75 cetera uunc urgent uicibus, nunc tempore cedunt. una ergo in tropicis pars est cernenda figuris, quae moueat mundum, quae rerum tempora mutet, lacta nouet, consulta alios declinet in usus, omnia in aduersum flectat contraque reuoluat.
(580 has quidam uires octaua in parte reponunt;
sunt, quibus esse placet decimas; nec defuit auctor, qui primae momenta daret frenosque dierum.
^ ^^^ 665 ^Mm lc iunc g cum m (L) ducat 1 duct g dux c ducit m — 666 quatuor m in temporal ut mg et C — 618 ne cuiquiquaml nequiquam m ne cuiquam g nec quicquam c — ante 669 quae partes in quattuor signis tropicae sint gl (iu marg.) cm — 671 qua dies m — 674 qui \mc cui g capricorme m (L) — 675 urguent gc —
ceriiciuia +;ie
676 gerdenda 1 gerdenda m — 677 que l que m mutent Im — 678 mouent (corr. ex mouens) 1 mouent cm mouens g — 679 flectant 1 flectant m flectatgc reuoluant 1 reuoluant m reuoluat gc — 680 quidem 1 equidem g quidam m octauat g octauam m — 681 decimas o — post 682 finit liber tertius incipit quartm g (unc. atr.) M. MILNILI ASTRONOMICON LIB. III explic. INCIP. IV m (n^).
LIBER QUARTUS.
(cjuid tam sollicitis iiitam consumimus anuis torquemurque metu caecaque cupidine rerum aeteruisque senes curis, dum quaerimus aeuum, perdimus et nullo uotorum fine beati
5 uicturos agimus semper nec uiuimus umquam? pauperiorque bouis quisque est, quo plura requirit, nec quod habet numerat, tantum quod non habet optat. cumque sui paruos usus natura reposcat, materiam struimus magnae per uota ruinae
lu luxuriamque lucris emimus luxuque rapinas, et summum census pretium est effundere censum. sohiite, mortales, animos curasque leuate totque superuacuis uitam deplete querellis. fata regunt orbem, certa stant omnia lege,
15 lougaque per certos signantur tempora casus. nascentes morimur, finisque ab origine pendet. hinc et opes et regna fluunt, et saepius orta
1 iu marg. Tncipit lib. IIII I (m rec ) — 2 Torquemurque corr. ex Torquent g (littera una post t erasa) — o uquam g — 6 qui o — m glc post vs. 9 se- (|uuntur vss. sic inter donsas (IV 314) — versus 10—313 inueniuntur in libro III post 399 unicino tribuet etc. in marg. ad III 313 1: Hic male est ordinata locutio: sed si uis ordinem eius rectum reperire memento eum per ordinem alfaheti quaerere quo eum denotanimus- Post hunc enim uersum uicino tribuet debet uersus ille sequi quem inueneris post sex folia B littera denotatum uidelicet istum at qui nocturnis. idem habet c omissis verbis versus ille sequi, seruauit post sex folia B littera: sed B liltera nusquam in c. inuenitur, uersus autem at qui nocturnis iara post quattuor coluranas (binae enim septuagenorura una quaeque uersuum in quavis pagina perscriptae sunt) sequitur. apparet librarium ea uerba ex margine Lipsiensis descripsisse. — in m (u v^) orania recte — 12 lauate m — 13 deflere o que sellis ra — 15 casus Igra (ad cursus m corr.) cursus c — 17 Tunc 0 ortu o.
90 Liber IV. 18—45.
pan])ertas, artosfiuo datae, nioresque creati et uitia et clades, damna et compendia rerum. ■ 20 nemo carere dato poterit nec habere negatum fortunamue suis inuitam prendere uotis aut fugere instantem. sors est sua cuif|ue ferenda. an, nisi fata darent leges uitaeque uecisquo, fugissent ignes Aeneam, Troia sub uno
2.5 non euersa uiro fatis uicisset in ipsis? aut lupa proiectos nutrisset Martia fratres? Roma casis enata foret, pecudumque magistri in Capitolino sanxissent fulmina monte, includiue sua potuisset Iu])piter arce,
m captus et a captis orbis foret? igne sepulto uulneribus uictor repetisset Mucius urbom? solus et oppositis clausisset Horatius armis pontem urbemque simul? rupisset foedera uirgo? tresque sub unius fratres uirtute iacerent?
35 nulla acies tantum uicit. pendebat ab uno Roma uiro regnumque orbis sortita iacebat. quid referam Cannas admotaque moenibus arma, postquo tuos, Trasimene, lacus Fabiumque morantem Varronemque fuga magnum, quod uiuere posset,
40 accepisse iugum uictae Carthaginis arces, sporatum Hannibalem nostris cecidisse catenis exiUumque rei furtiua morte luisse? adde etiam uires Italas Romamque suismet pugnantem membris, adice et ciuilia bella
45 et Cimbrum in Mario Mariumque in carcere uictum.
18 cfentis m — 19 dam"'^ 1 — 20 damno 0—21 pendere uobis 1 jaendere gc prendere m unhis ra itotis gc — 22 e uacuiq. ] gc un cuque m — 23 Ad 1 ad m at c aut g — 24 fugissent m fzdsissent to eneam Igc enean m — 2.5 statis m — 26 aut 0 proiecius m — 27 et naia g enata to — 28 auxissent o fulmina g (Thomas) fiumina co montes c montis w — 30 e^ capitis 1 C m et captis g — 3 1 mutius w iuuenis m orbem m — 32 in oppositis 1 — 33 faedera 1 — 36 uirW ol iacebit m —
38 post 39 collocant o 38 tasimene g tra si menel thrasimene m Fauiumque Im —
39 pugum 0 qunm o possit o — 41 hanibalem m — 42 rogi m regilc rei g — 43 italas ""'"'* romamque I italicas uires c italas acies m uires italns g — 44 et om. gm adice ^^ 1 adice et c — 45 cimbrum lc cimbirun m cymbrum g.
I
Liber IV. 46—74. 91
quod consul totieiis exul, quod de exule consul
adiacuit Libycis compar iactura ruinis
eque crepidinibus cepit Carthaginis urbem,
hoc nisi fata darent, numquam fortuna tulisset. 50 quis te Niliaco periturum litore, Magne,
post uictas Mithridatis opes pelagusque receptum
et tris emenso meritos ex orbe triumphos,
cum iam etiam posses alium componere Magnum,
crederet, ut corpus sepoliret naufragus ignis, 55 eiectaeque rogum facerent fragmenta carinae?
quis tantum mutare potest sine numine fati?
ille etiam caelo genitus caeloque receptus,
cum bene compositis uictor ciuilibus armis
iura togae regeret, totiens praedicta cauere 60 uulnera non potuit toto spectante senatu
indicium dextra retinens nomenque cruore
deleuit proprio, possent ut uincere fata.
quid numerem euersas urbes regumque ruinas
inque rogo Croesum Priamumque in litore truncum, 65 cui nec Troia rogus? quid Xerxem maius et ipso
uaufragium pelago? quid capto sanguino regem
Romanis positum? raptosque ex ignibus ignes
cedeutemque uiro flammam, qui templa ferebat?
quot subitae ueniunt ualidorum in corpora mortes 70 seque ipsae rursus fugiunt errantque per ignes?
ex ipsis quidam elati rediere sepulcris;
atque his uita duplex, illis uix contigit una.
ecce leuis perimit morbus grauiorque remittit,
succumbunt artes rationis, uincitur usus;
46 quod 1 quod oy quo'4 '^^ exule 1 quod exule m qt et exule c quodque exule g — 47 adiacuitl adi.gm atiacuitc — A^ficqueo trepidinibus m arccs \gc orbem m 49 umquam m — 50 te Niliaco epcriturum m — 51 mitridatis 1 mitrydatis g
mitri
raetas mundatis m — 52 tris 1 tris gm tres c — 53 posset 1 posset m cognoscere c componere Ig eopo7iere m — 55 electaeque o — 58 uictoru uilibus m — 59 iuro 1 iurato gaere gerit m (L) — 61 indiiium \g iudicium m — 63 orbes m (L)
croesum x
64 croseum 1 primumque m — 65 qui derxemaius 1 quider xerma ius m Xerxe g xerxem c — 66 quod Igc quid m — 68 qtd t. ferebat o — G9 quo 1 quod w in om 1 add. corr. in om. m — 71 sepulchris Im — 72 contingit m — 73 morbis 1.
92 Liber IV. 75—106.
75 ciira nocet, cessare iuuat, mora saepe malorum dat causas, laedunt^iue cibi, parcuntque uenena. degenerant nati patribus uincujitque parentes ingeniumque suum retinent; transitque per illum, ox illo fortuna uenit. furit alter amore
80 et pontum transnare potest et uertere Troiam; alterius frons est scribendis legibus apta. ecce patrem nati perimuut, natosque parentes, mutuaque armati coeunt in uulnera fratres. non nostrum hoc bellum est; coguntur tanta moueri
85 inque suas ferri poenas lacerandaque membra. quod Decios non omne tulit, non omne Camillos tcmpus et inuicta deuictura morte Catonom, materies in rem superat, sed lege repugnat. et neque paupertas breuiores excipit annos,
90 nec sunt inmensis opibus uenalia fata; sed rapit ex tecto funus fortuna superbo indicitque rogum summis statuitque sepulcrum. quantum est hoc regnum, quod regibus imperat ipsis! quin etiam infelix uirtus et noxia felix,
95 et male consultis pretium est, prudentia fallit, nec fortuna probat causas sequiturque merentis, sed uaga per cunctos nullo discrimine fertur. scilicet est aliud, quod nos cogatque regatque, maius et in proprias ducat mortalia leges
100 attribuatque suos ex se uascentibus annos fortunaeque uices; permiscet saepe ferarum corpora cum membris hominum; non seminis ille partus erit: quid enim nobis commune ferisque? qui.sue in portenti noxam peccarit adulter?
105 astra uouant formas, caelumque interserit ora. denique si non est, fati cur traditur ordo.
75 .se^^e Im — 76 chnjtlm — 77 deuenerant m — 78 suum uincunt c — 79 exilio m — 80 iranmare Igiu tranare c uertere o — 81 sijons m — 84 moueri g mouentur to — 86 "mone 1 mone m — 87 muicta deuictum o — 88 inrem, 1 uirem m sed inlegel sed legere m lefje repugnat gc ^ — 90 inmensis Qm — 91 excej)tos o fumis m superhos o — 96 causa m merentis m merentes fo — 100 attrihuatque o suo sex e nasc. m — 101 pcrmiscet o — 102 non suunus m — 103 qu6d\ nouis m — 104 inportent 0 — 105 hora Imc ora g — 106 deneque m oderit o.
Liber IV. 107—136. 93
cunctaque teniporibus certis uentura canuntur?
nec tameu liaec ratio facinus defendere pergit
uirtutemue suis fraudare in praemia donis. 110 nam neque mortiferas quisquam magis oderit lierbas,
quod non arbitrio ueuiunt, sed semine certo;
gratia nec leuior tribuetur dulcibus escis,
quod natura dedit fruges, nou ulla uoluntas.
sic hominum meritis tanto fit gloria maior, iio quod caelo gaudente uenit; rursusque nocentis
oderimus magis in culpam poenasque creatos.
nec refort, scelns unde cadat; scelus esse fatendnm.
hoc quoque fatale est, sic ipsum expeudere fatum.
quod quoniam docui, su])erest uunc ordine certo 120 caelestis fabricare gradus, qui ducere fiexo
tramite prudentem ualeant ad sidera uatem.
uunc tibi signorum mores summumque colorem
et studia et iiarias art^s ex ordine reddam.
diues fecundis aries in uellera lanis 125 exutusque nouis rursum spem semper habebit,
naufragiumque inter subitum censusque beatos
crescendo cadet et uotis in damna feretur;
in uulgumque dabit fructus et mille per artes
ueHera diuersos ex se parientia quaestus: i:!o nunc glomerare rudis, nunc rursus soluere lanas,
nuuc tenuare leui filo, nunc ducere telas,
nunc emere et uarias in quaestum uendere uestes,
quis sine non poterant ullae subsistere gentes
uel sine hixuria. tantum est opus. ipsa suismet 135 asseruit Pallas manibus dignumque putauit
seque iu Arachneo magnam putat osse triumpho.
1 12 dulcior o {dulcih m. recens. nuit. iu g) — 113 non ulla g non nulla w — 114 mmtis 1 (coll. Vrat.) mtis c meriiis g eritis m fitl^ sit cm — 11.') quo g quod u) nocentts 1 nocentes c nocentis gm — 117 referre l cadat g cadit m — 118 facile est m — 120 caelestis 1 caelestes c caelestis gm flexos 1 plexo m — 123 studii uarias Igc m (L) — 125 nobis Im rursum o — 127 cadit o uatts l uates c natis g mtis m — 128 uulgumque m iugulumque w par artes m — 129 parientia 1 parentia ra — 132 gemere o uestes om. m — 133 substitere m — 135 allseruit 1 adseruit m asseruit gc — 136 ar\\aneo 1 (duae litterae erasae) araneo gc arachneo m magnd. 1 magnum gc magnam ra triumphum o.
94 Liber TV. 137—166.
liaec studia et similis dicet iiascentibus artes et dubia in tre])ido praecordia pectore finget seque sua senipor cupientia uendere laude.
140 taurus simplicibus dotabit rura coloiiis, pacatique labor ueniet; nec praemia laudis, sed terrae tribuet partus. summittit iu astris colla iugumque suis poscit ceruicibus ipse. ille suis Phoebi portat cum cornibus orbem,
145 militiam indicit terris et segnia rura
in neteres reuocat cultus, dux ipse laboris; uec iacet in suicis soluitque in puluere pectus; Serranos, Curiosque tulit fascesque per arua tradidit, eque suo dictator uenit aratro.
1.0O laudis amor, tacitae mentes, et corpora tarda mole ualent, habitatque puer sub froute Cupido. mollius e geminis studium est et initior aetas per uarios cantus modulataque uocibus ora et gracilis calamos et neruis insita uerba
i.j.5 ingenitumque sonum; labor est etiam ipsa uoluptas; arma procul lituosque uohint tristemque senectam; otia et aeternam peragunt in amore iuuentam. inueniunt et iu astra uias numerisque modisque consummant orbem postque ipsos sidera linquunt;
ico natura ingeuio minor est perque omnia seruit. in tot fecundi gemini commenta feruntur.
cancer ad ardentem fulgens in cardine metam, quam Phoebus summis reuocatus curribus ambit, articulum muudi retiuet hicesque reflectit.
1G.5 ille tenax animi nullosque eifusus in usus attribuit uarios quaestus artemque lucrorum:
137 similes o — 138 signum 1 signum g figum m figt c — 139 laudem c — 140 dotauit Im donauit c dotabit g — 141 pacatque ra — 142 summittit in antris lc sumit ut in antris g sumit |||| m u^ sum . . v^ — 144 potat 1 — 145 signia 1 signa m — 148 facesque Im fascesq. g fadesq. c arua g aura o) — 149 eque o — IbO et 0 — 151 fronde g — 152 mollihus Igm mollior c — 153 hora \m — 154 gracills 1 gracilis co neruis in seta uerba m — 155 ingentem que c socium m — 15G pcultuosq. c lituos uolunt g — 157 in morte o — 158 mu/nerisque m — 159 con- summant o postquam o — IGO seVunt 1 — 1G2 uictam Igc metam m (uictam L) — 1G3 quam o — 164 lucesque refi.ecti; g licisque reflectit c lucisq. r.lm — 166 ac trihuit m.
Liber IV. 167—194. 95
merce peregrina fortunam ferre per urbes
et grauia aiuionae speculantem iucendia uentis
credere opes orbisque orbi bona uendore posse 170 totque per ignotas commercia iungere terras
atque alio sub sole nouas exquirere praedas
et rerum pretio subitos componere census.
nauigat et celeris optando sortibus annos
dulcibus usuris aequo quoque tempora uendit. 175 ingonium sollers suaqne in compendia pngnax. quis dubitet, uasti quae sit natura leonis,
quasque suo dictet signo nascentibus artes?
ille nouas semper pugnas, noua bella ferarnm
apparat et spolio uiuit pecorumque rapinis. 180 ille habet hoc studium : postes ornare superbit
pellibus et captas domibus praefigere praedas
et pacare metu siluas et uiuere uictor.
sunt, quorum similis animos nec moenia frenent,
sed pecudum membris media grassentur in urbe 18.") et laceros artus suspendant fronte tabernae
luxuriaeque pareut caedem mortesque lucrentur.
ingeninm ad subitas iras facilisque recessus
aequale et puro seutentia pectore simplex. at quibus Erigone dixit nascentibus aeuum, 190 apta magisterio nodoque coercita uirgo,
ad studium ducet mores et pectora doctis
artibus instituet; nec tam compendia census
quam causas uiresque dabit perquirere rerum.
illa decus linguae faciet regnumque loquendi
168 uitisl — 169 ojms m orbisque orbi gm orbique orbisl urbis orbi c — 173 sceleris c celeris o> obtando gm — 174 aeqtio qicoque g equoque tem,pora oi — 175 dubititm — 179 apparetl apparet m apparat gc et oin. Im spolio uiuit pe- corumque m pecorzim spolio co — 180 lioc habct hoc studium o positis - swperbis o in marg. g corr. mauu rec. posies - superbos — 182 uictor o — 183 similes o frenis 0 — 184 pecwfZinw m pecorum (o grassanttir g grassentur oi — 185 artes c suspendant g suspendat to — 186 caedem m cedem (o mortesq. m Tnoresque to — 187 facillsq. 1 facilesq. c facilisq. gra recensus Im recessus gc — 188 aequale 1 aequare c aequale gm et puero o {est p. 1 (coll. Vrat.) — 189 .4 quibus Imc at g duxit g dixit to — 190 opta m ora \g ore c macjisterio o nudosque o rohercita 1 — 191 A\n dncif 0 — 192 instituel o — 191 ille o.
96 Liber IV. 195—222.
195 atque oculos mentis, qua possit cernere cuncta quaniuis occultis naturae condita causis. liinc et scriptor erit uelox, cui litera uerbum est, quique notis linguam superet cursimque loquentis excipiat longas noua per compendia uoces.
200 in nitio bona: sed teneros pudor impedit annos niagnaque naturae cohibendo munera frenat. nec fecundus erit — quid mirum in uirgine? — partus.
librantes noctem chelae cuni tempore lucis per noua maturi post annum munera Bacchi
20j mensurae tribuent usus ac pondera rerum et Palamedeis certantem uiribus ortum, qui primus numeros rebus, qui nomina summis imposuit certumque modum propriasque figuras. hic etiam legum tabulas et condita iura
210 nouerit atque notis leuibus pendentia uerba et licitum sciet et uetitum quae poena sequatur, perpetuus populi priuato in limine praetor. non alio potius genitus sit Seruius astro, qui leges Latio posuit, cum iura retexit.
215 denique in ambiguo fuerit quodcumque locatum et rectoris egens, diriment examina librae.
scorpion armata uiolentum conspice cauda, qua, sua cum Phoebi currum per sidera ducit, rimatur terras et sulcis semina miscet.
220 in bellum ardentis animos et Martia castra efficit et multo gaudentem sanguine ciuem nec praeda quam caede magis. quin ipsa sub armis
195 meniis m menti oi qua \gc qui m possit o — 197 uerbum es m — 198 liqual cursimque \gc uersum ora. ra — 200 inuicio\m bonas\ bonas m bonus gc ut teneros 0 (om. Uj) — 201 frennt gm — 202 quidm quod ta miru '" tiirgine 1 mirum uirgine m m. in u. gc — 203 libantes 1 libantes lo nocte celeil g noctem chele c — 204 post annum o bacchi m — 205 mensurae et \c mensura et ra mensurae tr. g aco tempora rerum m — 20G certante m — 207 numerus 1 numerns m summus 1 — 209 tabolas m rura m — 210 nouerit 1 nouerat c nouerit o) — 211 sequentur 1 sequetur m (sequentur coll. L) sequatur gc — 212 lumine o
+ quam + quain
(m coll. L) — 214 leges potius o cum 1 cuni g q c cum m — 215 denique et in m — 21G tegens ra dirimit c — 217 scorpioti o armata \gc armati m uiolenta cuspide cauda o — 220 ardentes g — 221 effici et 1 efficiat c multo g multum w — 222 quin 0.
Liber IV. 223—251. 97
pax agitur; capiunt saltus siluasque pererrant,
nunc hominum nunc bella gerunt uiolenta ferarum, 225 nunc caput in mortem uendunt et funus harenae,
atque hosteni sibi quisque parat, cum bella quiescunt.
sunt, quibus et simulacra placent et hidus in armis —
tantus amor pugnae — discuntque per otia bellum
et quodcumque pari studium producitur arte. 230 at quibus in bifero centauri corpore sors est
nascendi concessa, libet subiuugere currus
ardentis et equos ad mollia ducere frena
et totis armenta sequi pascentia campis;
quadrupedum omne genus positis domitare magistris, 235 exorare tigris rabiemque auferre leoni
cumque elephante loqui tantamque aptare loquendo
artibus humanis uaria ad spectacula molem.
quippe ferae mixtum est hominis per sidera corpus
impositumque manet; quocirca regnat in illas. 240 quoque intenta gerit curuato spicula cornu,
et neruos tribuit membris et acumina cordi
et celeris motus nec delassabile pectus.
Uesta tuos, capricorne, fouet penetralibus ignes.
hinc artes studiumque trahis; nam quicquid in usus 245 ignis eget poscitque nouas ad munera flammas,
sub te censendum est: scrutari caeca metalla
depositas et opes terramque exurere uenis;
materiamque manu certa duplicaris et arte.
quicquid et argeuto fabricetur, quicquid et auro, 250 quod ferrum calidi soluant atque aera camini,
consummentque foci Cererem, tua munera surgent.
223 perqrant 1 perarant m pererrant o) — 224 uiolentia ferrum m — 225 finis o harenae o — 228 simulaclira 1 simul acra m — 228 pugnae est lc est om. g pugna est m discuque m orna m — 230 inhifero 1 hifero corr. ex hiforo m — 231 \ascendi m — 232 ardenth 1 ardentes gc ardentis m molia m — 235 uersus deest in c tigris o — 236 ele f ante Ig — 238 quippe uere m mixtql — 239 in- positumque 1 inpostumque m — 240 quoque o interna m cornu m — 242 celeres o — 243 va stat uos 1 festiuos c Restat uos m uesta tuos g — 244 trahit o — 245 eget I
inunora
egetvn agit gc poscitnouasl adfluminal numera m{L) munera gc — 24:6 scruarim — 247 terramque exurere o — 248 duplicari et arte o (duplicariet arte c) — 250 fretum c calidi g calidis co canunt cm — 251 consumentque o *phoci 1.
M&uilius. I. 7
98 Liber IV. ^2-281.
addis et in uestes studiuin mercemque fugacem, frigore brumalem seruans per saecula sortem, qua retrahis ductas summa ad fastigia noctes
255 nasceutemque facis reuocatis lucibus annum. hinc et mobilitas rerum, mutataque saepe mens natat; et melior iuncto sub pisce senecta est, pars prior at Veneri mixto cum crimine seruit. ille quoque, inflexa foutem qui proicit urna,
2G0 cognatas tribuit iuuenilis aquarius artes,
209 quae per aquas ueniunt operum fontesque sequuntur:
201 cernere sub terris undas, inducere terris ipsaque conuersis aspergere fluctibus astra litoribusque nouis per luxum inludere ponto et uarios fabricare lacus et flumina ficta
205 et peregrinantis domibus suspendere riuos.
mille sub hoc habitant artes, quas temperat unda. quippe etiam muudi faciem sedesque mouebit
208 sidereas caelumque nouum uersabit in orbem.
270 mite geuus, dulcesque fluunt ad sidera partus; pectora nec sordent, faciles in damna feruntur, nec deest, nec superest census: sic profluit urna.
ultima quos gemini producunt sidera pisces, his erit in pontum studium, uitamque profundo
275 credeut et puppes aut puppibus arma parabuut, quicquid et in proprios pelagus desiderat usus. innumerae ueniunt artes; uix nomina rebus sufficiunt; tot sunt paruae quoque membra carinae. adde gubernandi studium. perueuit in astra
280 et pontuui caelo uincit, sed nouerit orbera
fluminaque et portus mundi uentosque necesse est;
253 frigora 1 frigora m frigore gc — 254 quare Im noctis 1 noctis m noctes gc — 256 hic o nobilitaslgc mobilitas m mutuataque o — 257 iuncta sub pisce 0 — 258 prior * ueneri 1 p. et u. gc et uentri m — 259 illa 1 proicit o — 2G0 iuuen^lis 1 iuuenilis gc iuuenalis m — 263 luxaml luxam m inludere lcm pondo m — 261 lacus Igc lacos m — 265 pieregrinantes o — 269 pontisque Irac pontesque g sequentur 1 — 270 Jfi|||fe 1 mitte m ad sidera o — 272 de e \ — 274 orna 1 orna m (L) — 275 in puppes g et p. \c et pupes aut pupibus m — 278 carinn m — 279 peruenit '" astra 1 — 280 uincit et o (r iu marg. 1) — 281 mundum m.
Liber IV. 282-309. 99
iamque huc atque illuc agilem conuertere clauura
et frenare ratem fluctusque effindere rectos,
aut remis agere et lentas inflectere tonsas; 285 quin placidum ductis euerrere retibus aequor
litoribusque suis populos exponere captos
aut uncos celare cibis aut carcere fraudem.
uaualis etiam pugnas, pendeutia beUa
attribuunt pelagique infectos sanguine fluctus. 290 fecuudum genus est uatis et amica uoluptas
et celeres motus mutataque cuncta per aeuum. boj_tribuuut,^moi;es atque has nascentibus artes
bis sex materia propria pollentia signa.
sed uihil in semet totum ualet; omnia uires 295 eum certis sociant signis sub partibus aequis
et uelut hospitio mundi commercia iungunt 297 conceduntque suas partes retiuentibus astris.
299 a uumero noraen positum est, quod partibus astra
300 coudita tricenis triplici sub sorte feruntur et tribuunt denas in se coeuntibus astris, inque uicem ternis habitantur sidera signis. sic altis natura manet consaepta tenebris,
et uerum in caeco est raultaque arabagine rerura. 305 nec breuis est usus, nec aniat compendia caelum, uerum aliis alia opposita est et fallit iraago raentiturque suas uires et noraina celat. quae tibi non oculis, alta sed mente fuganda est caligo, peuitusque deus non fronte notandus.
282 huc atque caliginem 1 (r in marg.) huc adque huc caliginem c (caligine m)
huc alque illuc aligem g — 283 effundere (i ex u corr. 1) effundere o — 284 remos g
remis co agitare g agere u) {aggere m) edentas m et lentas to inflectere tonsas o —
285 quid o euerrere m euertere to — 287 iuncos m — 288 nauafis 1 naualis m
p ' p
nauales gc — 289 luctus o — 290 natis 1 nautis gc natis m uolu7itas 1 uoluntas g
uoluptas c tioluntas m — ante 294 decanico m (L) — 294 in totum semet m —
29'i sotiant 1 — 296 hospicio g — 297 parth 1 partes to — 298 uersus instar
traditur: quam partem deganae dixere decanica gentes. deganel degane c decanae g
deganae m dixere o {ditem V. 1] decanica o — 299 An n. 1 annumero m (M)
numem m numen lc nomen g (uss. 298 — 301 des. in u^ adsunt in u^) — 303 con-
specta 0 — 304 ceno Ig celo c caeco m multa a. g — 306 aliis 1 — 307 celai m (L) —
308 alia o.
7*
100 Liber IV. 310—338.
310 nunc quae sint coniuucta quibus quoue ordine, reddam, ne lateaut aliae uires aliena per astra. namquo arios primam partem sibi uindicat ipsi, altera sors tauro, geminis pars tertia cedit. sic in ter denas diuisum ducitur astrum
316 totque dabit uires, dominos quotcumque recepit. diuersa iu tauro ratio est; nec parte sub ulla censetur. cancro primam mediamque leoni, extremani Erigonae tribuit. natura per astrum stat tamen et proprias miscet per singula uires.
320 libra decem partes geminorum prima capessit, scorpius adiunctas, centauri tertia pars est. nec quisquam numero disceruitur; ordine cedit. cancer in aduersum capricorni dirigit astrum bis quinas primum partes dignatus in illo
325 temporis articulo, sub quo censetur et ipse, quod facit aequalis luces brumalibus umbris cognatamque gerit diuerso in cardine legem. alterius partis perfundit aquarius ignes, quem subeunt pisces extremo sidere caucri.
330 at leo cousortis meminit sub lege trigoni
lanigerumque ducem recipit taurumque quadrato couiunctum sibi; sub geminis pars tertia flertur; lios quoque contingit per senos linea flexus. praecipuum Brigone cancro concedit honorem,
335 cui primam tribuit partem; uicina relicta est uicino, Nemeaee, tibi; pars ipsius una est, quae fastidito concessa est iure potiri. sed libra exemplo gaudet pariterque regentem
311 uel ateant m — 312 om. c — post 313 sequuutur lib. III 400— G82 et lib. IV 1—9 dein lib. IV, 314 seqq. in Igc (I in marg. ad 314 F. E. cf. ad III 400) — 314 inter densas Igc denas m (u v^) dicitur o — 315 quod- cumque Im quotcumque g — 316 illa o — 318 erigonem I erigone g erigone c erigonen m — 321 scorpius o adiuncta o partes 1 (s add. corr. in rasura) partes gm parte c — 322 quis quam 1 — 325 cessetur lc censetur gm — 326 aequales o undis 0 — 328 part(\'.s I partes o perfund^i I perfundet m perfundit gc ignem g — 330 Ad leo m suhlegit g — 331 recipit Igc recepit m — 333 his g contingit o
ecipuum
flexoslc flexus gm — SBi pi-incipiul Erigonael — 335 cwm Igc cui m tribuit primam Igc pr. tr. ra — 336 nemeelm nemee gc una est o — 338 extemplo o rigentem c.
Liber IV. 339—367. 101
noctes atque dies diuerso in tempore secum 340 lanigerum sequitur; ueris iuga temperat ille,
haec autumnalis componit lancibus horas.
nulli concedit primam traditque sequenti
uicinam partem; centauri tertia summa est.
scorpios in prima capricornum parte locauit; 345 alterius dominum fecit, cui nomen ab undis;
extremas uoluit partes sub piscibus esse.
at qui contento minitatur spicula ueruo,
lanigero primas tradit sub iure trigoni
et medias tauro partes geminisque supremas. 350 nec mauet ingratus capricornus crimine turpi,
sed munus reddit cancro recipitque receptus
principiumque sui donat; couiuncta leonis
regna ferunt, summas partes sed uirginis esse.
fontibus aeternis gaudens urnaque fluenti 355 iura sui librae permittit prima regenda;
haerentisque decem partes nepa uindicat ipsi;
summas centaurus retinet iuuenile per astrum.
iam superant gemini pisces, qui sidera claudunt.
lanigero primos traduut in finibus usus, 360 perque decem medias partes tu, taure, receptus;
quod superest, ipsi sumunt atque orbe feruntur
extremo; sic et sortis pars ultima cedit.
haec ratio retegit latitantis robora mundi
in plurisque modos repetitaque nomina caelum .365 diuidit et melius sociat, quo saepius, orbem.
nec tua sub titulis fallantur pectora notis;
dissimulant, non ostentant mortalibus astra.
340 %ierhiso iufal — 341 hacl hicgc Jiecm autumnaliso lucibusm lucidusoi — 342 iradidit 1 trahitq. ra — 343, 344 coUocanto post 348 — 344 scorpios o — 345 fecit cui n. m cui n. fecit co — 346 partes o — 347 Atq. 1 atque in m at qui gc neru g — 349 partis 1 partis m partes gc — 350 ingrati m et imine m — 351 sed inumis m — 352 leoni o — 353 partis 1 partis m partes gc et 0 — 356 haerentisque o parfis 1 partis ra partes gc nota o — 357 iuuenale 1
atq.
iuuenale mc iuuenile g — oGO pa7'tes o tutaure g — 361 quae 1 quae m atque gc — 363 lairantis 1 — 364 plurisque 1 plurisque gm pluresque c repetit atque o omine g nomine (o — 366 haec c sub utulis m nodis Ira notis gc — 367 ostentur o.
102 Liber TV. 368—397.
altius est acies animi mittenda sagacis, inque aluo quaerenda manent, cunctisque sequendum ■ 370 uiribus. et cuius signi quis parte creatur, eius habet mores atque illo nascitur astro. talis per denas sortes natura feretur. testis erit uarius sub eodem sidere fetus, quodque in tam multis animantum milibus, uno
375 quae ueniunt signo, tot sunt quot corpora mores, et genus externum referunt aliena per astra, confusique fluunt partus hominum at(|ue ferarum; scilicet in partes iunguntur condita pluris diuersasque feruiit proprio sub nomine leges.
380 nec tantum lanas aries nec taurus aratra nec gemini musas nec merces cancer amabit, uec leo uenator ueniet nec uirgo magistra, mensuris aut libra potens aut scorpius armis centaurusc^Ue feris, igni capricorinis et undis
385 ipse suis iuueuis geminique per aequora pisces; mixta sed in pluris sociantur sidera uires. multum, inquis, tenuemque iubes me ferre laborem rursus et iu magua mergis caligine mentem, cernere cum facili lucem ratioue uiderer.
390 quod quaeris, deus est; conaris scandere caelum fataque fatali genitus cognoscere lege et transire tuum pectus muudoque potiri. pro pretio labor est; nec sunt inmunia tanta. nec mirere uiae flexus rerumque catenas.
395 admitti potuisse sat est. sint cetera nostra; at nisi perfossis fugiet te montibus aurum, obstabitque suis opibus superaddita tellus.
368 annimi m sagacis m — 369 alio o quaerendo Im quaerenda gc mali qde 1 mala quid m cunctisque 1 mali cunctis sequendum g iunctisque m c — 374 Quod- que 1 ammatum 1 animamtum m — 375 quae ueniunt 1 quaeue niunt c quod 1 quod m qu^t gc corpora m corpore lo — 376 E genus m refererunt m — 378 partus g partts 1 partis m partes c plures o — 380 arata g nraf c — 381 amauit o — 384 feri signi Igc seri signi m — 385 tui g — 386 plurh 1 plures c pluris gra — 387 uultum Igc uultu m labores c — 388 collocant o post 396 'at nisi u.'' — 393 inmunia 1 ra imunia g — 394 nec 1 g c we ra — 395 admittit podus sii sar est m — 396 non g nisi w.
Liber IV. 398-425. 103
ut ueniant gemmae, totus transibitur orbis,
nec lapidum pretio pelagus cepisse pigebit. 400 annua solliciti consument uota coloni,
et quantae mercedis erunt fallacia rura!
quaeremus lucrum, naues Martemque sequemur
in praedas. pudeat tanto bona uelle caduca!
luxuriae quoque militia est, uigilatque ruinis 405 uenter, et ut pereas, suspirant saepe nepotes.
quod caelo dabimus, quantum est, quo ueneat omne!
impendendus homo est, deus esse ut possit in ipso.
hac tibi nascentum mores sunt lege notandi. nec satis est signis dominantia discere signa 410 per denos numeros, et quae sint insita cuique-,
sed proprias partes ipsas spectare memento
uel glacie rigidas, uel quas exusserit ignis,
et sterilis utroque tamen, qua largior umor,
quaque minor iusto fuerit; namque omnia mixtis 415 uiribus et uario consurgunt sidera textu.
est aequale nihil. terrenos aspice tractus
et maris et pactis fulgentia flumina ripis:
crimen ubique frequens, et laudi noxia iuncta est.
sic sterilis torres laetis interuenit aruis 420 ac subito rumpit paruo discrimine fetus.
et modo portus erat pelagi, iam uasta Charybdis,
laudatique cadit post paulum gratia ponti.
et nunc per scopulos, nunc campis labitur amnis
aut faciens iter aut quaerens curritue reditue. 425 sic etiam caeli partes uariautur in astris.
398 geme gm geme c geminael transibunt m — S2d precio l preuo ra — 400 consttJnant 1 consumant gc consument m — 401 fallacia Igc sollacia ra ruris 1 ruris g rura mc — 402 quaeremus Igc quae renuis m {remus L) sequtlur m — 404 malitia g — 405 pereat o — 406 quo m quod w ueniat o — 410 insiqta m — 411 proprias 0 partes o — 412 glaties 1 glacies c glacie gm quae sexus erat ignis m quas exusserat ignis o) — 413 utroque o tamen quas o (tam quas g) — 414 quaque o minoribus namquel minor ibi touit m minoribus ouit c wmor|l||lg(lacunam VllluellX litter. expleuit manus saec. XVI: iam sucus obit) — 416 asjnce o — 417 parth 1 partes c partis gm fulgentia Igc fugientia m — 419 terris o aruis o — 420 fetus o — 421 partus a. corr. ex o g facta Igc uasta m — 422 gTa xpi g\ — 423 campos c laiUiur lu — 4"24 uriiuc 0.
104 Liber IV. 426—453.
ut signum a signo, sic a se discrepat ipsum momentoque negat uires usumque salubrem, quodque per has geritur partes, sino fruge creatur, aut cadit, aut multis sentit boua mixta querellis.
430 hae mihi signandae proprio sunt carmine partes. sed quis tot numeros totiens sub lege referre, tot partes iterare queat, tot dicere summas per partes causas? faciem mutare loquendi incipimus, si uerba piget? sed gratia deerit,
435 in uanumque labor cedit, quem despicit auris. sed mihi per carmen fatalia iura ferenti et sacros caeli motus ad iussa loquendum est; nec fiugenda datur, tantum monstranda figura; ostendisse deum nimis est, dabit ipse sibimet
440 pondera. nec fas est uerbis suspendere mundum. rebus erit maior; nec parua est gratia nostri oris, si tantum poterit signare caneuda. accipe, damnandae quae sint per sidera partes. lanigeri pars quarta nocet, nec sexta salubris;
445 septima par illi ac decuma a decumaque secunda. quaeque duas duplicat summas septemque nouemque, unaque uiginti numeris pars addita laedit, et quinta, et duram cousummat septima partem. tauri nona mala est, similis cui tertia pars est
450 post decumam, nec non decumae pars septima iuncta; bisque undena nocent, et bis duodena uocebunt; quaeque decem trisque ingeminat fraudatque duobus triginta numeros, et tum tricesima summa.
426 a om. Im — 427 tdrumque 1 (coll. Vrat.) utroqiie c usumque m uictum- que g — 429 mixtaque rellis m — 431 legereferrem — 432 iterare quear m discere gc
a , . rtis
summis 1 sum,mis m summas o — 433 patris 1 per partis gc per patris m — 434 incidimus 0 sitl sic mc si g derit m — 435 cedit gc — 436 carnenl l —
+fingenda *
438 signanda 1 signanda g fingenda c singenda m — 440 ne*^ fas 1 nefas gm nec f.c — 445 pars o aco decum eqne decume que 1 decuma decumaeque gc decumaeque decumae m scda g — 447 laudat lcm gaudet g — 448 consummat o — 449 quo o — 450 de- cumam o decumae o iunctu est o — 451 nocens o nocentes o — 452 quemque Im quaeque gc frauda " duobus 1 frauda duobus m fraudata gc — 453 et tri tricesima m ec tu g et tu\c est o.
Liber IV. 454—480. 105
pestifera iii geminis pars prima et tertia signis, 455 septima non melior, ter quinta et noxia pars est, unaque bis denis breuior nocet unaque maior; et similis noxae ueniet uicesima quinta, cumque duae subeunt, uel cum se quattuor addunt. nec cancri prima inmunis nec tertia pars est 460 nec sexta; octaua est similis, decumaque peracta prima rabit; nec ter quintae clementior usus. septima post decumam luctum et uicesima portat et quinta accedens et septima nonaque summa. tu quoque contactu primo, Nemeaee, timendus 465 et quarta sub parte prerais; bis quinta salubri terque caret caelo, uicesima et altera laedit, et tribus appositis uitium est totidemque secutis, ultima nec prima melior tricesima pars est.
Erigonae nec pars prima est nec sexta nec una 470 ad decumam nec (|uarta nec octaua utilis umquam. proxima uiginti numeris et quarta timendae, et quae ter decumam claudit sors ultima partem.
at quinta in chelis et septima inutilis aestu, tertia et uudecimae et decumae quae septima iuncta est, 475 quartaque bis denis actis et septiraa et ambae, quae numerum claudunt, nona et tricesima partes.
scorpius iu prima reus est, cui tertia par est et sexta et decuma et quae pars ter quinta notatiir, undecimara geminans, et quae uicesima quinta est 480 octauoque manet numero nonumque capessit.
454 pestifeream m (pestiferea L) — 455 quina et o pfirs est o — 456 breuios m — 459 inmtmis m — 4G0 octauae similis o decumaeque gc decimaeque 1 secum ceque m peractae 1 peracta w — 461 rapit o qiiinae g quintae la — 462 septi- mam m decumam g decimam o) — 463 accedens septima liu et addunt gc septum anonaque Im — 464 contractu o namee o — 465 primis Im quinta o salid)ri g salubris Imc — 467 adpositisl ad^). m appositis g uictum o — 468 ultiviam m — 469 Erigone o — 470 a decuma m ad decumam w unq^iam Ig — 472 decumam g decimam (ii claudit g\ cludit mc post 472 habet 1: septima et undecima est deci- maeque et tercia iiincta (g om. est - decumaeque ; m: et septima - iuncta est) {t quinta n chelis et septima in utilis estu 1 aestu gm estu c) — 476 cludunt m non extric. 1 non et tr. me — 477 scorpius o pars est o — 478 decuma g et quater Im VI quinta m et qu ter quinta gc — 479 undecima gm — 480 octauoque c nonum- que m notumquevi capesitm.
106 Liber IV. 481 — 508.
si te fata sinant, quartam ue selige partem centauri; fuge et octauam; bis sexque peractis octo bis aut denis metuendus dicitur aer, cumque iterum duodena refert aut terna decemque
485 aut septena quater, uel cum ter dena figurat.
nec pars optanda est capricorni septima; nona censentit, decumamque sequens quam tertia signat, et tribus aut una, quae te, uicesima, fraudat, quaeue auget quinto numero uel septima fertur. 489b pars est prima noceus fundentis semper aquari
491 tertiaque et quiuta et numero quae condita nono est;
490 damnanda est decumae succedens prima peractae et post uiginti prima et uicesima quinta, cumque illa quartam accumulans uicesima noua. tertia per geminos et quinta et septima pisces
495 undecima et decumae raetuenda est septima iuncta, et quinta in quinos numeros reuocata duasque accipiens ultra summas metuenda feretur.
hae partes sterilem ducunt et frigore et igni
499 aera, uel sicco uel quod superauerit umor.
502 nec te perceptis signorum cura relinquat partibus; in tempus quaedam mutantur et ortu accipiunt proprias uires ultraqne remittunt.
505 namque ubi se summis aries extollet ab undis et ceruice prior fiexa quam cornibus ibit, uon contenta suo generabit pectora censu et dabit in praedas animos soluetque pudorem.
481 se lege m — 482 centaurum Igc centauri m octabam m sexperactis m — 485 ut cum g t cum 1 figurant gcm fi{jurat 1 — 486 obtanda m nonae o — 487 decumamqne g terna m — 488 unam gc una 1 tma m — 489 qtcaeue o qiiinta gc VII fertur Imc sexta feretur g — 489 b uersum ex II, 232 hic iuseruit Beutl. — 490 decumae' Ig succendens o — 491 e numero Ig est n. cm non est o [nona m (L)] — 493 quartam o^accumulat c accumulantoi — 493 et 494 locum mutaruut in m — 495 decumae I g iunta m — 498 frigori ra — 499 quod o superauerit o (in g i corr. ex a) humor o post 499 spurii uersus 500 & 501 in o: si rapidus Mauors ignis iaculatur in illum, Saturnus sumct glaciem, Phoebusue calores — 500 rapidiss ra Mauor signis iacu- htur m ignes g ignis w — 501 fumet ra colores I dolores c PJwebus ueca Mbores m calores g — ante 502 orientia signa quid efficiant gm in mai-g. 1 — 502 ne m nec to — 504 ultraque o — 505 ex tollit 0 — 508 soluetque g soluitqtie to.
i
Liber IV. 509—536. 107
tantura auchere iuuat; sic ipse in cornua fertur, 510 ut ruat, aut uiucat. non illos sedibus isdem
mollia per placidas delectant otia curas;
sed iuuat ignotas semper transire per urbes
scrutarique nouum pelagus totius et esse
orbis in hospitio. testis tibi laniger ipse, 515 cum uitreum findens aurauit uellere pontum
orbatumque sua Phrixum per fata sorore
Phasidos ad ripas et Colchida tergore uexit. at quos prima creant nascentis sidera tauri,
feminei incedunt. nec longe causa petenda est, 520 si modo per causas naturam quaerere fas est.
auersus uenit in caelum diuesque puellis,
Pleiadum +paruo referens gloineramiue sidus.
accedent et ruris opes, propriaque iuuencum
dote per inuersos exercet uomere campos. 525 sed geminos aequa cum profert unda tegitque
parte, dabit studia et doctas producet ad artes.
nec triste ingenium, sed dulci tincta lepore
corda creat uocisque bonis citharaeque sonantis
instruit et dotes salium cum pectine iungit. 530 at niger obscura cancer cum nube feretur,
quae uelut exustus Phoebeis ignibus ignis
deficit et multa fuscat caligine sidus,
lumina deficient ortus, geminamque creatis
mortem fata dabunt. se quisque et uiuit et effert. 535 si cui per summas auidus produxerit undas
ora leo et scandat malis hiscentibus orbem.
509 tantum m tmita w audere m audire (o — 510 et ruat et uincatX et ruit et uincai c et ruat ui uincat m lot ruat et u. g ullus m ullis w isdem m idem o) —
+ ect, . o 1
511 delucidantl delectant cm deludant g curas m curam o) — 512 luoat m ignothsl ignotas co urbes gm 07-bes lc — 514 sibi g tibi co — 515 findens Igm (sindens m L) fimdens c — 51 C frixum 1 g sori m • — 517 tergo reuixit 1 tergo retiexit m tcrga reuexit c, tergore uexit g — 519 feminea o iace\\\ g iacet 1 iaceat c iuceat m — 520 sercre m — 522 parno referens o glomerabile o — 523 accedunt g rulrursus 1 rursus gc ruris m — 524 dote m docte lc nocte g exornat o — 525 profert cum Igc
+ uincta
cnm profert m unda 1 uincta gc unda m — 528 tiecisque Im nexique c uocisque g citth-eque 1 — 529 dotes 1 salius m saltus to pectore o — 531 exsutus m exutus to — 533 arctus 1 arctus c m ortus g — 535 qui o — 536 scandat o.
J08 Liber IV. 537-565.
ille patri natisque reus, quas ceperit ipso, uon legabit opes censumque innierget in ipso. tanta fames auimumque cibi tam dira cupido
540 corripit, ut capiat semet nec compleat umquam; inque epulas funus rediget pretiumque sepulcri.
Erigone surgens, quae rexit saecula prisca iustitia rursusque eadeni labentia fugit, alta per imperium tribuet fastigia sunimum
54r) rectoremque dabit legum iurisque sacrati sancta pudicitia diuorum templa colentem.
sed cum autunmales coeperunt surgere clielae, felix aequato geuitus sub pondere librae! iudex examen sistet uitaeque necisque
560 imponetque iugum terris legesque rogabit. illum urbes et regna trement nutuque regentur unius, et caeli post terras iura mauebunt.
scorpius extremae cum tollit lumina caudae, si quis erit stellis tum sufPragantibus ortus,
555 urbibus augebit terras iunctisque iuuencis moenia subcinctus curuo describet aratro, aut sternet positas urbes inque arua reducet oppida et in domibus maturas reddet aristas; tanta erit et uirtus et cum uirtute j)otestas.
560 nec non arcitenens prima cum ueste resurgit, pectora clara dabit bello maguisque triumphis conspicuum patrias uictorem ducet ad arces, altaque nunc statuet uunc idem moenia uertet. sed niniium indulgens rebus fortuna secundis
565 inuidet in facie saeuitque asperrima fronti.
538 legaiiit lcm legabit g censumque '^ censuque oi inmergetlg inmergit m ipsql i2)sa ^c ipso m — 539 sibi o — 541 epiilas m epula ui reuocet mc reticetl retitet g — 542 Erigonem 1 erigonen m — 544 fribuit o — 547 aut tu nales g cliela m — 549 extranea l extranea g" externea m extrema c uiteUpie 1 — 550 ro- gahisl rogabis cm — 551 notiupiel notumque gm natuque c gerentur g rcgentiiroi — 553 extrhnee 1 extranee g extraeme m extremae c tollet m caudae gm claudit 1 claudit c — 555 iuuentis 1 iuueneisq. m — 556 Meni'^ sub cuntis 1 Moenisuhcinctis m moenia gc sub cinctis g snb cunctis c — 557 orbes 1 urbes gc orbes m — 558 reddit 1 redditm reddetgc — 560 resurgltl remrgitui — 5f;2 ducit lc ducetg uktor reducet m — 565 statuet g statuit o) nertet g uertit o) — 565 ud sperriiua m.
Liber IV. 5G6— 591. 109
horrendus bello Trebiam Cannasque lacumque
ante fugam tali pensabat imagine uictor.
ultimus iu caudae capricornus acumiue summo
militiam in ponto dictat puppisque colendae 570 dira ministeria et uitae discrimeu inertis.
quod si quem sanctumque uelis castumque probumque,
hic tibi nascetur, cum primus aquarius exit. neue sit ad primos animus procedere pisces:
garrulitas odiosa datur linguaeque mouentum 575 uerba maligna, nouas mutantes semper ad aures,
crimina per populum populi ferre ore bilingui.
nulla fides inerit natis, sed summa libido.
ardentem medios animum iuuat ire per ignes.
scilicet in piscem sese Cytherea nouauit, 580 cum Babyloniacas summersa profugit in undas
anguipedem, alatos humeros TypJiona ferentem
inseruitque suos squamosis piscibus ignes.
nec solus fuerit geminis sub piscibus ortus;
frater erit, dulcisue soror, materue duorum. 585 nunc age diuersis dominantia sidera terris
percipe. sed summa est rerum referenda figura.
quattuor in partes caeli describitur orbis,
uascentem lapsumque diem mediosque calores
teque, Helice. totidem uenti de partibus eisdem 590 erumpuut secumque gerunt per inania bella.
asper ab axe ruit boreas, fugit eurus ab ortu,
566 treuiam m caHasqne 1 canasque m locumque 1 — 569 milieiae 1 militiae m in om. g dicat Imc pubpque 1 puppesque c — 571 probumbe 1 probumhe m probumue gc — 573 neue sit et 0 primis lc primits m animus om.lgc jjrocedere lcm ( p^-oducere g) — 574 mouentum o — 575 mutantis o auris o — 576 per polum 1 per polu m orbe cm bilingui m — 577 inerrit m (L) — 578 medos m libet o — 579 no- tauit 0 — 580 cTi babilonias casus p. fugit g cum babilonia casum mersa profugit 1 c cum babiloniacas summersa m — 581 alatos icmeros g alatos umeroslm al. unguem c thyponam — 583 solisl — 584 entl eritgm erat c — aute 585 De partibus terrae distributis ad signa et dc uniuersa terra et mari gm (unc. atr.) FIDE Tliomas, ego legi ETDE. FIDE m deimrtib. terrae ad signn descriptis 1 (iu marg.) — 586 sede summa m figuras g — 588 ipsumque Igm nascentemque ipsunque c (p. M.) — 589 eisdem g — 590 gerunt om. g p. "'am'a g — 591 aa;e|||? uerus g.
110 Liber IV. 592— C18.
auster araat medium solem, zephyrusque profectum. hos inter biuae mediis e partibus aurae exspirant similis mutato nomiue flatus.
595 ipsa natat tellus pelagi lustrata corona
cingentis medium liquidis aniplexibus orbem. inque sinus pontum recipit, qui uespero ab astro admissus dextra Numidas Libyamque calentem adluit et magnae quondam Cartliaginis arces
Goo litoraque in Syrtis reuocat sinuata uadosas rursusque ad Nilum directis fluctibus exit. laeua freti caedunt Hispanas aequora gentes teque in uicinis haerentem, Gallia, terris Italiaeque urbes dextram sinuautis in undam
605 usque canes ad, Scylla, tuos auidamque Charybdim. hac ubi se primum porta mare fudit * * * enatat lonio laxasque uagatur in undas, et prius iu laeua se effuudens circuit omnem Italiam atque Adriae comitatur nomine pontus
cio Eridanique bibit fluctus; secat aequore laeuum Illyricum Epirumque lauat claramque Corinthum et Pelopounesi patulas circumuolat oras; rursus et iu laeuum refluit uastoque recessu Thessaliae fiues et Achaica praeterit arua.
615 hic intus iuuenisque fretum mersaeque puellae truditur iuuitum faucesque Propontidos artas Euxino iniungit ponto Maeotis et undis, quae tergo couiuncta manet poutemque miuistrat.
592 zepyrmque m — 593 medii^s \ medios se m mediis se c — 594 expirant Ig similh 1 similis m similes gc — 595 n&tat 1 natat m uacat gc — 597 uespero ab astro 0 — 508 admissis 1 atmissus m lihramque c — 599 abluit Igc aluit m Kartaginis lc — 600 sy7-tis o uadosis o (m L) reuocans o — 601 nicJdlum c nihilun w directis g derectis co — 602 leiia o cedunt o Mspanias 1 hyspanias m gentls 1 yentis o) — C04 sinuatisl sinuatism — 605 adscilla Im cariptiml carihdim g — 606 aclgc hac m /k(Zz7|||| o — 607 enatat m et natat w — 608 leuas effundens o —
alque
609 adriam 1 hadriam m atque adriam gc comitatus o nomine o ponto o —
610 bellum o — 611 inliricum 1 inliricum m illiricum g lauat g labat oj — 612 pelo- ponensi o — 613 laeuum o — 614 Thessaliae et f. 1 Thessalia et f. m achaica g achaial achalia c athica m — 615 pontus o — 616 apto o — G17 in iungitl iniungit m iungit to — 618 pontemque o ministra m.
Liber IV. 619—646. Ul
inde ubi in angustas iterum se nauita fauces 620 Hellespoutiacis reuocatus fluctibus effert,
Icarium Aegaeumque secat laeuaque nitentis
miratur scopulos Asiae totidemque tropaea
quot loca et innumeras gentes Taurumque minantem
fluctibus et Cilicum populos Syriamque perustam 625 ingentique sinu fugientis aequora terras,
donec in Aegyptum redeunt curuata per undas
litora Niliacis iterum morientia ripis.
haec medium terris circumdat linea pontum
atque his undarum tractum constringit habeuis. 630 mille iacent mediae diffusa per aequora terrae.
Sardiniam iu Libyco signant uestigia plantae,
Trinacria Italia tantum praecisa recessit.
aduersa Euboicos miratur Graecia montes.
est genetrix Crete ciuem sortita Tonantem; 635 Aegypti Cypros pulsatur fluctibus omnis.
totque minora sola et tamen emergentia ponto
mitto, uel Aegacas Cyclades Delonque Ehodonque
Aspidaque et Teuedon uicinaque Corsica terris
litora Sardiniae primumque intrantis in orbem 640 oceani uictricem Ebusum et Balearica rura;
innumeri surgunt scopuli montesque per altum.
nec tantum ex una pontus sibi parte reclusit
faucibus abreptis orbem; nam litora plura
impulit oceano, potius sed montibus altis 045 est uetitus, totam ne uinceret aequore terram.
namque inter borean ortumque aestate uitentem
019 nauita partes c — 620 Hellespontiaces l helespontiac.es \x\ — 621 ege- umque g nitentis o — 622 populus l\n populos m asiae et\ asia et m tropaea m trophea o) — 623 quot g qu^d to aurumq. ra arcumq. w — 624 siriam p. m — 625 fulgentts 1 fugentis ra fugientes g fulgentis c aequora o — 629 harenis o — 034 et 0 genitrix Ig creta o — 635 Aegyptia cipros pulsatur 1 p. c. aeg. c aeg. c. p. gm omnis o — 636 solo tamen m sola tamen u) — 637 littora et o equalls 1 equalis gm equales c ciclades o dcloque m rodonquelg — 638 AuUdaque o tenodumlg te nodum c tenodum m (L) tenedum m (E) uicina quae m corsila 1 corsita m terris 1 — 639 primum intr. g orbe o — 640 uictrice niebu sum usumq. 1 uictrice melius usum m ebusum g mebusum c — 641 innumerum 1 innumerum m — 642 reclusus o — 644 inpulit gm potius Ig pocius cm — 646 boreaml borean gc borea uortumquem.
112 Liber IV. 647-675.
iii longum angusto penetrabilis aequore fluctus peruenit et patulis tum demum funditur aruis Caspiaque Euxini similis facit aequora ponti.
G50 altera sub medium solem duo bella per undas intulit oceanus terris. nam Persica fluctus arua tenet titulum pelagi praedatus ab isdem, quae rigat ipse locis, latoque infunditur ore. nec procul in mollis Arabas terramque ferentem
655 delicias uariaeque nouos radicis odores leniter adfundit gemmantia litora pontus, et terrae mare nomen habet: media illa duobus. quondam Carthago regnum sortita sub armis, ignibus Alpinas cum contudit Hannibal arces,
660 fecit et aeternani Trebiam Canuasque sepulcris obruit et Libyen Italas infudit in urbes. huc uarias pestes diuersaque monstra ferarum concessit beliis natura infesta futuris; horrendos augues habitataque membra ueneno
665 et mortis pastu uiuentia crimina terrae;
667 et uastos elephantas habet saeuosque leones et portentosos cercopum ludit in ortus;
666 in poenas fecunda suas parit horrida bella
669 ac sterili peior siccas infestat harenas,
670 donec ad Aegypti ponat sua iura colonos. inde Asiae populi diuesque per omnia tellus, auratique fluunt amnes, gemmisque relucet pontus, odoratae spirant medicamina siluae; India notitia maior, Parthique uel orbis
675 alter, et in caelum surgentis moenia Tauri.
cuxini
649 ex uini 1 exuini m — 650 per unde 1 perunde w — 651 occeanus gm fam 1 — 652 tenent o — 653 regat 1 regat gm regit c orbe corr. ex obe m orbe o) — 654 molfis 1 mollis gm arabas 0 — 656 gemmantia gm gemantia c geminuntia 1 — 659 albinas 1 Al pinas m albanas gc contundit cum Im hanibalm ignibus c artes m — 666 tribiam o (trebiam corr. ex tribiam m (L) — 661 libian g libiam u) itaMs 1 in- funditlinfudet m — 662 Huc 1 huc gm hinc c — 662 pisces m — 664 habitaque m — 665 partu o post 665 sequitur vs. 667 et uastos in o — 666 fecundas 1 horrida bella 0 — 667 uastas 1 uastas m uastos gc elefantes c — 668 cecropum 1 cecropum gm cicropum c — 669 harenas o — 670 Ad o fonat g ponet (n coloms 1 colonis gm colonos c — 672 geminisq. g — 674 partJdque o uel orbis alter o.
Liber IV. 676-702. 113
totque illum circa diuiso nomine gentes
ad Tanaim Scythicis dirimentem fluctibus orbes
Maeotisque iacus Euxinique aspera ponti
aequora ad extreraumque Propontidos Hellespoutum.
C80 hanc Asiae metam posuit natura potentis.
quod superest Europa tenet, quae prima natantem fluctibus excepitque louem taurumque resoluit. ponere passa suos ignis onere atque leuari. ille puellari donauit nomine litus
685 et monimenta sui titulo sacrauit amoris. maxima terra uiris et fecundissima doctis urbibus: in regnum florentes oris Athenae, Sparta manu, Thebae diuis, et rege uel uno princeps Pella domus, Troiani gratia belli
690 Thessalia Epirosque potens uicinaque ripis IUyris et Threce Martem sortita colonum, et stupefacta suos inter Germania partus, Gallia per census, Hispania maxima belli, Italia in summa, quam rerum maxima Roma
695 imposuit terris caeloque adiungitur ipsa. hos erit in fines orbis pontusque notandus. quem deus in partes et singula diuidit astra ac sua cuique dedit tutelae regna per orbem et proprias geutes atque urbes addidit altas,
700 in quibus assererent praestantis sidera uires. ac uelut humana est signis discripta figura, ut, quamquam communis eat tutela per omne
676 diuisum c diuiso o) — 677 aH atm ac gc tantam 1 tantum gc tantam m sciticis 1 sciticas gc scycMcas m urbes g orbes w — 678 moetisque sacus m euxini 1
+ hic
euxeni m — 679 et extremum Proprontidos o — 680 Juinc om. 1 (in marg. hanc) om. m hanc g hic c — 681 que \gm q c — 682 excepit louem g — Q8S pondere o passa o suosigni Igc onerique Igc iuuauit o suo sigmo uerique m — 684 illa 1. litus m luctus 0) — 685 monimenta g mxmumenta 1 monumenta m sub ""^ titulo 1 sui- titulo m sub hoc t. c — 687 orbibus m — 688 thebas o diuiset 1 diuiset m diuisit g c — 689 illa 0 Troiani Im Traiani gc grecia c gre g — 691 hrece 1 hrece m thrace gc — 693 pre censusl belli o — 694 Italiamlm Italia oi in summalc in summa gm — 695 inposuit m — 696 Iwc 1 m c hos corr. ex hoc g uocandus o — 697 et singula o — 698 tutela m — 700 adsererent 1 ads. m ass. g c praestantes o — 701 segnis 1 descripta o — 702 et tutela 1 et tut. m erat g eat c.
114 Li^er IV. 703-732.
corpus et in pvoprium diuisis artubus extet — naiuquo aries capiti, taurus ceruicibus haeret,
705 bracchia sub gemiuis censentur, pectora cancro, te scapulae, Nemeaee, uocant, teque ilia, uirgo; libra colit clunes, et scorpius inguine regnat, et femina arcitenens, genua et capricornus amauit, cruraque defendit iuuenis; uestigia pisces —
710 sic alias aliud terras sibi uindicat astrum. idcirco in uarias leges uariasque figuras dispositum genus est hominum, proprioque colore formantur gentes sociataque iura per artus materiamque parem priuato foedere signant.
715 flaua per ingentis surgit Germania partus; Gallia uicino minus est infecta rubore; asperior solidos Hispania contrahit artus; Martia Romauis urbis pater induit ora, Gradiuumque genus miscens bene temperat artus;
720 perque coloratas subtilis Graecia gentes
gymnasium praefert uultu fortisque palaestras; Assyriam ])roduut torti per tempora crines; Aethiopes maculant orbem tenebrisque figurant perfusas hominum gentes; minus Tndia tostis
725 progenerat mediumque facit moderata tenorem. iam propior tellusque natans Aegyptia Nilo lenius irriguis infuscat corpora campis; Phoebus harenosis Afrorum puluere terris exsiccat populos, et Mauretania uomen
730 oris habet titulumque suo fert ipsa colore.
adde sonos totidem uocum, totidem insere linguas et mores pro sorte paris ritusque locorum;
703 artibus m arfubus o) exit 1 exit m extet g exstit c — 704 nanque gra — 706 nemee g nemea euocant m — 707 colk 1 colet ra colit co regnet 1 — 710 aliutlm — 711 iccirgo g iiaria eleges m — 714 materiamque o faedere g — 718 romanis lcm romanas g urbis 1 orhis c urbis m urbes g — lli)genus o temporat ra — 120 gretia g — 721 uultus ortisq. 1 miltus ortusque m u. fortesq. g c — 722 Cisyram m et syriam w — 723 urbem o — 724 in dicit ostis m tostis 1 tostis gc — 726 propior 1 proprior m — 727 imnis uirginis m linius (o irriguis w — 728 Poenus 1 penus w harenosi safroncm. m arenosis (« — 729 \xsicca 1 maurf;,tania 1 mauritanea g mauretanea m — 730 colore o — 731 et 732 oinittuDt Igc habet ni fouos ra 732 jwres n.
Liber IV. 733-760. 115
i^ adde genus proprium simili sub semiue frugum
et Cererem uaria redeuutem messe per urbes 735 nec paribus siliquas referentem uiribus omnis;
nec te, Bacche, pari douantem muuere terras
atque alias aliis fundentem collibus uuas;
cinnama nec totis passim nascentia campis;
diuersas pecudum facies propriasque ferarum 740 et duplici clausos elephantas carcere terrae.
quot partes orbis, totidem sub partibus orbes,
ut certis discripta nitent regionibus astra
perfunduntque suo subiectas aethere gentes. laniger in medio sortitus sidera mundo 745 cancrum inter gelidumque caprum per tempora ueris
asserit in uires pontum, quem uicerat ipse,
uirgine delapsa eum fratrem ad litora uexit
et minui defleuit onus dorsumque leuari.
illum etiam ueuerata colit uicina Propontis 750 Assyriae et gentes et laxo Persis amictu,
uestibus ipsa suis haerens, Nilusque tumescens
in cancrum et tellus Aegypti iussa natare.
taurus habet Scythiae montes Asiamque potentem
et mollis Arabas, siluarum ditia regna. 755 EuxiuQS Scythicos pontus sinuatus in arcus
sub geminis te, Phoebe, colit, post bracchia fratrem
ultimus Eoos Ganges qui transfluit Indos.
ardent Aethiopes cancro, cui plurimus ignis,
hoc color ipse docet. Phrygia, Nemeaee, potiri, 760 Idaeae matris famulus, regnisque ferocis
735 amnh 1 omnis gm oms c — 737 iiuas 1 — 739 pecodum 1 — 740 causas o elefantum 1 elefantum gc elephantas m terras c — 741 quodl qvod m quot gc — 742 et 0 descripta (descr. Vrat.) corr. ex discr. 1 discripta m descripta gc recionihus m rationibus (a — 14:B subiectisl aequore o — lii sortitur gmc — l-ib gelidum\\\ per \ gelidumque per gmc caprum om. o uerxis o — 746 arseritlg adseritm om. vs. c pon- tumque emuicerat m ipsa 1 ipsa g ipse m — 748 minuit 1 minuti m dorsum lequari m — 750 E^ sihe 1 "^ sire gc e sire m gentes m gentis co — 751 tumescent 1 tumescent g tumescens c m — 754 molles o arabes g harabes c arabas 1 m — 755 Euxinius 1 euximus m (L) euxios c euxinus g actis l — 756 colk 1 colet m colit g host m fratris o — 757 ultimus et solidos o et transcolit India cancer o — 759 potiri^ 1 potiris c potirigm (u^) — 760 regniquelm regnisque gc ferocesl feroces m feroeis gc.
8*
116 Liber TV. 761-788.
Cappadofium Armeuiaeque iugis; Bithynia diues te colit et Macetum tellus, quae uicerat orbem. uirgine sub casta felix terrnque marique est Rliodos, liospitium recturi ])rincipis orbem,
765 tumque domus uere solis, cui tota sacrata est, quum caperet lumen magni sub Caesare mundi; loniae quoque sunt urbes et Dorica rura, Aeolis antiqua celebrataque Caria fama. quod potius colat Italiam, si seligis, astrum,
770 quam quod cuncta regit, quod rerum ])ondera nouit, designat summas et iniquum separat aoquo, tempora quo jiendent, cocunt quo noxque diesque? Hesperiam sua libra tenet, qua condita Eoma orbis et imperio retinet discrimina rerum
775 lancibus et positis gentes tollitque premitque
qua genitus Caesarque meus nunc possidet orhem et propriis frenat pendentem nutibus orbem. inferius uictao sidus Carthaginis arces et Libyam Aegyptique latus donataque rura
780 Cyrenes lacrimis radiatus scorpios armis eruit Italiaeque tamen respectat ad undas Sardiniamque tenet fusasque par aequora terras. Gnosia centauro tellus circumdata ponto paret, et in geminum Minois filius astrum
785 ipse uenit geminus; celeris iiinc Creta sagittas asserit intentosque imitatur sideris arcus. insula Trinacriae fluitantem ad iura sororem subsequitur Creten sub eodem condita signo;
^ nsq.
768 macedum 1 — 763 castra m maioriqtie 1 maiorisque \n — 764 est o (est 1) — 765 tuque 1 m c taque g e 1 estgm et c — 766 caperent 1 g c caperet iii — 767 Areades 1 Areades m Arcades o) — 769 colato sisUiges 1 sisiligis m — 772 cedunt c — 774 imperiag
cii fratri' rcimis hanc
imperium w — 775 positis g positus co — 776 genitus . . meus nunc condidit orhem 1 caesarque nieus nunc possidet orbem m cuni fratre remns hanc condidit urbem gc — 778 Ectyhiani m (L) Aegipta latus donata aquira m Aegypti latus 1 rura o — 780 TirrhenlsX Thirrenas gc Thirrenos m radiaf scorpiusl radiat sc.m radiatus gc
^ iiois
arees o — 782 fusdque 1 fusaque m — 783 centaure m — 784 mimiis 1 niinuis m filus 1 — 785 celeris o — 786 adscrit 1 adserit m asserit w — 787 Insul atrina criae m fluitantem o — 788 Cretens 1 crentens m (cretens m L) cretens c cremen g.
Liber IV. 789-814. 117
proximaqiie Italiae teimi diiiisa profuiulo
790 ora paris sequitiir leges uec siclere rupta est. tu, capricorne, regis, quicquid sub sole cadeute est positum, gelidamque Heliceu quod tangit ab illo, Hispauas gentes et quot fert Gallia diues, teque fei-is dignam tantum, Germania, matrem
795 asserit ambiguum sidus terraeque marisque aestibus assiduis pontum terrasque tenentem. sed iuuenis nudos formatus moUior artus Aegyptum ad tepidam Tyrias Syriasque recedit et Cilicum gentes uicina et aquarius arua.
800 piscibus Euphrates datus est, ubi piscis +uruptor, cuni fugeret Ty[)liona, Yenus subsedit in undis. magna iacet tellus maguis circumdata ripis Parthis et a Parthis domitae per saecula gentes, Bactraque et Hyreaui, Babylon et Susa Panosque,
805 nominaque innumeris uix complectenda figuris, et Tigris et rubri radiantia litora pouti. sic diuisa manet tellus per sidera cuucta, e quibus in proprias partes sunt iura trahenda. namque eadeni quae sunt signis commercia seruant.
810 utque illa iuter se coeunt odioque repugnant, nunc aduersa polo nunc et coniuncta trigono, quaeque alia in uarios affectus causa gubernat, sic terrae terris respondent, orbibus orbes, litora litoribus, reguis contraria regna;
789 italia et o — IQO patris 1 paris m patris gc est deest in g — 791 caprior- corne m cadentem Imc cadente g — 792 expositum o - 793 hispanias \ gentes "^" quod 1 g. seii quod c g. quod m g. et quod g — 795 adserit 1 adserit m asserit g c —
Ijelihii.s
796 Astibus l Letibus gc aestibus m adsiduis m — 797 nudo o formatisl melior m uctus 1 m actti gc — 798 Aegyptnm alepidam tgriasque receditlc (Egiptu - tiriasque c) Aegyptum |j|{{ lepidam t. r. g A. a. lepidam t. r. m — 799 gentis o uicina et aquarius o — 800 eufrates Ig piscis uruptor Igc pisces uruptor m — 801 ftigerit m
uenis m — 803 Parthi sub parthis 1 parthi sed parthis gc parthis et p. m — 804 Barthraque aetherios babilone et suspimosque 1 Bactraq. etherios babilone et sis- pimosq. g Bacriaq. etherios babilone et Susa punosque c Bactraque et aeternis (L] aeterius (E) Babylone et Susa apimosq. m — 805 innumerus m amplectqnda 1 am- plectenda gc conplectcnda m (L) — 806 litora Im — 812 aliam uarios m quaeque in g quaeque «'*« "» i c adfectus m.
118 Liber IV. 815-845.
815 sic erit et sedes fugienda petendaque cuique; sic speranda fides, sic et metuenda pericla, ut genus in terram caelo descendit ab alto.
percipe nunc etiam, quae sint ecliptica Graio nomine, quod certos quasi delassata per annos 820 nonnumquam cessant sterili torpentia motu. scilicet inmenso nihil est aequale sub aeuo perpetuosque tenet flores unumque tenorem; mutantur sed cuncta die uariantque per annos. et fecunda suis subsistunt frugibus arua
825 continuosque negant partus effeta creando. rursus quae fuerant steriles ad semina terrae, post noua sufficiunt nullo mandante tributa. concutitur tellus ualidis compagibus haerens subducitque solum pedibus, natat orbis in ipso
830 et uenit oceanus pontum sitiensque resoluit
nec sese ipse capit. sic quondam merserat urbes, humani generis cum solus constitit heres Deucalion scopuloque orbem possedit in uno. nec non, cum patrias Phaethon temptauit habenas,
835 arserunt gentes, timuitque inceudia caelum, fugeruntque nouas ardentia sidera flammas, atque uno timuit condi natura sepulcro. iu tantum longo mutantur tempore cuncta atque iterum iu semet redeunt. sic tempore certo
840 sigua quoque amittunt uires sumuntque receptas. causa patet, quod luna quibus defecit in astris, orba sui fratris noctisque inmersa tenebris, cum medios Phoebi radios intercipit orbis, nec trahit ad se tum, quo fulget, Delia lumen,
845 haec quoque signa suo pariter cum sidere languent
816 sie et 0 — ante 818 De eclipticis signis gc de eclipticis 1 (hi marg.) DEF glipti4:is signis m (in marg.) — 820 non umquam m — 821 inmenso gm — 822 tenorem o — 823 mutantur corr. ex mittmtur m diu o — 825 efefa m effoeta 1 — 828 uariis c heres 1 heres m — 830 uenit o resoluit o — 831 se"' ipse 1 se ipse ra urbe^ 1 urbe m orbem g urbes c — 834 patrios 1 — 835 ashrunt m — 837 timuit corr. ex timentm sepukhro Im — 838 mutatur 1 tempora o — 841 quo o defeceritm — 842 inmersa 1 m — 844 trait 1 trathit m ad o cecum 1 cecum g cetum c coetum m lumen m luna co — 845 languet 1 langu^t m.
Liber IV. 846-873. 119
incuruata simul solitoque exempta uigore
et uelut elatam Phoeben in funere lugent.
ipsa docet titulos; causae quae eclipfica signa
dixerc antiqui pariter sed bina laborant, 850 nec uicina loco, sed quae contraria fulgent,
sicut luna suo tum tantum deficit orbe,
cum Phoebum aduersis currentem non uidet astris.
nec tamen aequali languescunt tempore cuncta,
sed modo in afPectus totus producitur annus,- 855 nunc breuius lassata manent, nunc longius astra,
exceduntque suo Phoebeia tempora casu.
atque ubi perfectum est spatium, quod cuique dicatur,
impleruntque suos certa statione labores
bina per aduersum caelum fulgeutia signa, 860 tum uicina labant ipsis haerentia signis,
quae prius in terras ueniunt terrasque relinquunt;
sidereo non ut pugnet contrarius orbis;
sed qua mundus agit cursus, inclinat et ipse
amissasque negat uires nec munera tanta 865 nec similis reddit noxas. locus omuia uertit. sed quid iam tenui prodest ratione uitentem
scrutari mundum, si mens sua cuique repugnat,
spemque timor tollit prohibetque a limine caeli?
condit enim quicquid uasto natura recessu 870 mortalisque fugit uisus et pectora nostra;
nec prodesse potest, quod fatis cuncta reguntur,
cum fatum nulla possit ratione uideri.
quid iuuat in semet sua per conuicia ferri
846 incurbata 1 incurhata m uigori m uigore co — 847 lucent Igc lucent m —
848 ipsa Igc ipse m titulos o cause'^"'^ egliptica l causae que gc causae egliptica m —
Mio tunc
849 sed bina o — 851 uotum tantum 1 lu7ias uotum m — 853 tempore m tem- pora 0) — 855 lassat manent m — 856 seceduntque m exceduntque w Phebea o — 858 impleruque m suos g suo w — 862 orbi o — 863 ^a g qiiia 1 qtiae c qua m inclinh 1 inclinet m ipse m ipso (o — 864 Animasque m — 865 similis 1 similes c Hoxis m — ante 866 fatorum rationem perspici posse gm (Ui) quomodo possim' fatorum rationem perspicere 1 (in marg.) — 868 Phibetq. "' lumine 1 prohibetque lumine m prohibetque e limine gc — 869 conditurlm condit gc enim quod\ enim quid m enim \\\\ quod gc — 870 mortalisque o — 871 facis m — 872 873 qubd 1.
120 Liber IV. 874—903.
et fraudare bonis, quae nec deus inuidet ipse,
875 quosque dedit natura oculos deponere mentis? perspicimus caelum; cur non et munera caeli? inque ipsos penitus mundi descenrlere census seminibusque suis tantam componere molem et partum caeli sua per nutricia ferre
880 extremumque sequi pontum terraeque subire pendentis tractus et toto uiuere in orbe, quanta et pars superest, rationem ducere nostis. iam nusquam natura latet; peruidimus omnem et capto potimur mundo nostrumque parentem
885 pars sua perspicimus, genitique uccedimus astris. an dubium est, habitare deum sub pectore nostro, in caelumque redire animas caeloque uenire? utque sit ex omni constructus corpore mundus, aeris atque ignis summi terraeque marisque,
890 spiritus et motu rapido, quae iussa, gubernet, sic esse in nobis terrenae corpora sortis sanguineasque animas, animum, qui cuncta gubernat dispeusatque hominem? quid mirum, npscere mundum si possunt homines, quibus est et mundus in ipsis,
895 exemplumque dei quisque est in imagine parua? an cuiquam genitos, nisi caelo, credere fas est esse homines? proiecta iacent animalia cuncta in terra uel mersa uadis uel iu aere pendent; omnibus una quies, uenter censusque per artus,
900 et quia consilium non est, et lingua remissa. unius inspectus rerum uiresque loquendi ingeniumque capax; uariasque educitur artes hic partus, qui cuncta regit: secessit in urbes,
876 non "' munera 1 — 877 censuni \g — 878 conponere ra — 879 uictricia m (L) — 880 portum o — 882 quanta eto rationem o discere noctis glc r. discerne noctis m — 889 aetheris o terraque 1 m — 890 sp-iritum o et totum m \\\ et toto g et toto 1 C iussa 0 gubernant Ig guhernat c gubernent m — 891 terraene m terrene g — 893 Jwmine j| e quid g dispinsat m — 894 coHocat post 895 g mundus ipsis gm — 896 aut 0 cuiquam o — 899 censumque o artu 1 (s add, corr.) — 901 unus * inspectus 1 unus et inspectm gc ^mus inspectus m loquenda m — 903 quicuque regit o sic eetl si cesset g c stc esset m in orbe g in orbes 1 m c.
Liber TV. 904—931. 121
edomuit terram ad fruges, animalia cepit 905 imposuitque uiam ponto, stetit unus in arcem
erectus capitis uictorque ad sidera mittit
sidereos oculos propiusque adspectat Olympum
iuquiritque louem; nec sola froute deorum
contentus manet et caelum scrutatur in aluo 910 coguatumque sequeus corpus se quaerit in astris.
huic in tanta fidem petimus, quam saepe uolucres
accipiunt trepidaeque suo sub pectore fibrae.
an minus est sacris rationem ducere signis,
quam pecuduni niortes auiumque attendere cantus? 915 atque adeo faciem caeli non inuidet orbi
ipse deus uultusque suos corpusque recludit
semper uoluendo seque ipsum inculcat et offert,
ut bene cognosci possit doceatque uidentis,
qualis eat, cogatque suas attendere leges. 920 ipse uocat nostros auimos ad sidera mundus
nec patitur, quia non condit, sua iura latere.
quis putet esse nefas nosci, quod cernere fas est?
nec contemne tuas quasi paruo in corpore uires;
quod ualet, inmensum est. sic auri pondera parui 925 exsuperant pretio numerosos aeris aceruos.
sic adamas, punctum lapidis, pretiosior auro est.
paruula sic totum peruisit pupula caelum,
quoque uident oculi, minimum est, cum maxiraa cernant.
sic animi sedes tenui sub corde locata 930 per totum angusto regnat de limite corpus.
materiae ne quaere modum, sed perspice uires.
904 edonmit gm et d. 1 ad fruges Igc dd ra (corr. m^) — 905 arce Igra (L) — 906 ereptus lc erectus gm capitis g captis co — 907 sydcreos oculos g sidereosqtie (o propriusq.lm aspectat ^ — 910 sequesl sitl sit m sic gc — 914: adtendere l m cantis ra — 916 reducit o — 917 uoluendo semper m — 918 posset 1 posset m possit gc doceatque uidendis o — 919 eat ra erat o) cogatque ra (L) doceatque u) adtendere Im — 920 nostros animos o — 922 putat o nascl 1 — 923 nec Igc (in m corr. iu ne L) contempne Im — 924 qu^ m quod (o pondere Im — 925 exuperant o — 926 adamans 1 adamans g ra adamas c — 928 qvx)dq. c — 929 colata 111.
122 Liber IV. 932—935.
quas ratio, non pondus habet. ratio omnia uincit. ne dubites homini diuinos credere uisus; iam facis ipso deos mittisque ad sidera numen, 935 maius et Augusto crescet sub principe caelum.
934 facis 1 facis m fmit gc mittisque m mittitqitc co crescet o — post 935 finit liber IIII sequittir quint7is g (maj.) — explicit liber II inci^nt liher III m (maj.) lu.