M. 31 habet folia 114; quorum folia 1 ^' — 54^ Manilium continent,

folia 55 — 63'" uacua sunt; f. 63^ nianu saec. XV legitur: 'continet folia U : nempe folia 64 — 114 Statium exhibent. Sed folium 1 '^ incipit a uersu Manilii lib, I 83: 'et quodcumque sagax temp- ta.ndo repperit usus'' — abscissum enim unum est folium cum titulo et uersibus 1 — 82. — Hunc librum non esse diuersum ab eo codice, quem Poggius Constantiae inuonit, 0. Loewe sibi persuaserat idque in collatioue Gottingensi pluribus locis testatur (ad vs IV. 569 in margiue: 'NB. Ij V.^ u. Foggio scheinen auch eine Familie zu hilden''), Qui cum tres manus emendatrices saeculi XV in libro primo usque ad vs 801 grassatas esse referat, quarum correctiones apposita uota M^ (mauus secunda) indicat, librum ipsum ante saeculum XV scriptum esse, ni fallor, arbitratus est. *) Dissentiunt ab eo Ellis, Clarkius, Housman. Et Ellis quidem (Hermathen. XIX. 263 1893), quia fere ubique conspiret cum Vossiano 2., Matritensem codicem apographon (uter ab utro descriptus sit, uon dicit) esse censet. Sed Clarkii iudicium epistola Poggiana ab ipso detecta nititur, quae exeunte anno 1417 uel ineuute 1418 ad Franciscum Barbarum Roraam (?) Con- siantia missa est**), cuius partem appono: Foggius F. S. D. Francisco
*) Cf. Wochenschr. f. klass. Philol. Berol. 1893. 35. **) A. C. Clark, the litterary discoueries of Poggio — The Classical Review Vol. XIII. Londou 1899 n. 119—120.
VI
Barharo — — utqiie aliquid incipiam referre, mitto acl te per pres-
byterum Brandinum Pisanum Silium Italicum, libros V. Statii
Silicarum, item M. Manilium Astronomicum. Is*) qui libros trans- scripsit, ignorantissimus omnium uiuentium fuit, diuinare oportet non legere, itaque opus est ut transscribantur per hominem doctum. Ego legi usque ad XIII librum Silii, multa emendaui, ita ut reete scribenti facile sit similes errores deprehendere eosque corrigere in reliquis libris, itaque da operam ut transscribantur, postea mittas illos Florentiam ad Nicolaum. Orationum uolo hic exemplar re- manere — — — Hinc ita argumentatur: non uideri ipsum codicem in Italiam uenisse, quouiam eius ne uestigiam quidem habeamus; sed Poggium Constantiae fecisse apographon uel faciendum curasse per scribam Helueticum, cuius litterae ab Italico charactere discrepent (Ellis: 'the writing-somewhat in the Gothic style'). Housman: 'est Matrit. liber transcriptio facta per hominem doctum'. Sed ex hac epistola, properanter ut ab homine tunc negotiis publicis occupatissimo scripta, qui diiudicare possit, utrum etiam 8tatii et Manilii codices ipsos an apographa eorum nescio ubi et a quibus facta Poggius ad Franciscum Barbarum transcribenda miserit, is mihi magnus erit Apollo. Neque opus est diuinatione: extant enim exemplaria a codice Matritensi fidissime descripta: 1) cod. Urbinas Nr. 668 (802), 2) cod. Urbinas Nr. 667 (803), uterque in bibliotheca Vaticana, italicis characteribus saec. XV pulchre scriptus: quibus tertio loco adiungimus Vossiani 2 Leidensis (Nr. 390) alteram partem a uersu 692 libri secundi (nam prior pars ita consentit cum Vossiano I — 'miro quodam modo in niinimis etiam erratis, ut alterum ab altero descriptum putes' lacob). Huius cum Matrit. consensum illustrauit Ellis (Hermathen. 1. 1. 265 — 270): idem ego de Urbinate utroque exposui (W. f. cl. Phil. 1904 Nr. 24). Urbinatem 668 (802) littera Uj, Urbinatem 667 (803) littera u^ Bechertum d. Manil. Em. rat. pag. 19 secutus notaui. Hi quattuor libri unam et a ceteris distantem familiam efficiunt. — Pauca de inscriptionibus et subscriptionibus afferenda sunt. Primo libro subscribunt: M. MANILI. ASTRONOMICON. LIBER. PRIMUS. EXPLICIT. INCIPIT. SECUNDUS m u^ Ug EXPLICIT LIBER PRIMUS INCIPIT SCDS g, nulhi subscriptio in 1 et c; secundo libro: MANILII BOENI ASTRONOMICON m Ug MANLII BOEUIui EXPLIC. LIBER SECVNDVS PRAETATIO LIBRI
*) in cod. Venet.: 'is Presbyter qui tibi' — uel: 'qui Presbyter tibi'.
Vlt
TERTII g, nulla s. in 1; tertio: M. MILNILI ASTRONOMICON LIB. III EXPLIC. INCIP. IIIL m. iig M. MANILII — TERTIVS — EIVSDEM QVARTUS Uj FINIT LIBER TERTIVS INCIPIT QVARTVS g., nulla s. in ]. — quarto: EXPLICIT. LIBER II. INCIPIT. LIBER III m u.^ M. MANILII ASTRONOMICON LIBER EXPLICIT QUARTVS INCIPIT EIVSDEM QUINTVS u^ FINIT LIBER mi SEQUITVR QVINTVS g, nulla s. in 1 — quinto: TeAwa m FINIS u^ M MANILII ASTRONOMICON LIBER EX- PLICIT QVINTVS ET VLTIMVS FOELICITER EXPLICIT Uj ex- plicit liher quintus g (man. 2), nulla s. in 1. — Uides u.^ etiam errata Matritensis fide repetere, Uj corrigere, uude conieitur, Marcum Manilium in superscriptione Matritensis nominatum fuisse, idque nomen iu Italia iam inde a Gerberti aetate usurpatum esse. — Nec lemmata siue capitula is negliget qui de adfinitate codicum inter se iudicere uolet. lu libris Gremblacensi, Cusano, Matritensi lemmata autiqua a prima manu textui litteris uncialibus inscripta sunt, idemque in primo Lipsiensis libro, sed litteris minusculis rub. factuni. In sequentibus libris spatia capitulis inscribendis uacua relicta, ipsa capitula a mauu 2. margini adscripta sunt. Sed idem Lipsiensis in fine libri primi omnia capi- tula, quae ad librum secuudum pertinent, continua serie quindecim lineis, b'tteris miuusculis, omissis initialibus exhibet, eumque sed additis initialibus sequuntur c, m, u^, u.,, adeo ut uetustiorem codicem de- scripsisse uideantur. Ita factum est, ut cum Lipsiensis post uersum 902 lib. II spatium unius lineae reliquisset, ubi capitulo res minime indigebat, m, Uj u^ v^ uersum dimidiatum erroneum PER TANTA PERICULA MORTIS nexu carentem lemmatis instar inscriberent. In primo libro ante 561, ubi folia nonnulla locum mutauerunt, lernma exhibent m Uj u.,: De circulis celestibus de coluris, 1 in textu De coluris, idem in margine g c. Qui iam de coluris agendum putabat, interpolator primus in I g c uersum excussit hunc: permeat artophilaca jjetens per terga draconis, cui interpolator secuudus (m u^ u.,) addidit: tangit et originen chelarmn summa regidit sexque fugit solidas celi uertice jjartes. Similiter erratum est III 160. Ibi spatium unius lineae lemmati inscribendo in 1. relictum ita expleueruut m Uj U.2 V.2, ut uersus instar litteris minusculis inscriberent: ^,Quomodo ad aper signa de sonihus ammri: (ad apet Vo); additum signumv^ in m docet lemma olim fuisse: Quom athla j^jer signa descrihantur (c. et 1 in marg.).
VTII
Lipsiensis non corrocti lectiones plerasque in Matritensi, correcti in Cusano recurrere*), (remblacensem autem interdum cum Cusano consentire, plurima exempla docent, quorum haec pauca affero;
iii» niiniiitnr
lib. II 1()8 exterminantur 1 extermiiuintur m extorius mirantur gc — 439
•«• + lurat + ab
fei-l fert gc fers m — curret 1 curat gc curret m. lib. III 324 ad
-1-0 + teniet
extremos tenet 1 ad extremos tenet m ab extremo temet gc (ad extremos temet) — 345. efficiunt 1 officiunt c efficiunt g m (efiugiuut) — 369 uersetur 1 uersatur gc uersetur m (uisetur) — 1\. 200 bonas ut 1 bonus ut gc bonas intenerosmv^ [inteneros om. u] (bona: sed teneros) 245 '■'eget 1 agit gc eget m (eget) — 251 frigora 1 frigora gc frigore m (frigora) — 759 potiri-f 1 potiris c potiri gm (potiri) — V 87 per
vailit
quos labit equos 1 per quos uadit equos c per quos labit equos g per quo labite quos m (perquo uolabit equos) — 351 agit€»k= aut oiliis 1 agit aut omis gc agitauit onus m [uj u^ v.,] (agitabit onus) — 692 quod'!"" erit 1 quodq erit g qd qrit o quod erit m (^uo perit). — Similia exempla praesto sunt plurima et in quauis pagina adnotationis criticae tibi occurreut: ceterum mitto,quod accusatiuos tertiaedeclinationis in Is terminantes Lipsiensis plerumque superscripta correctione es exhibet (uelut IV. 76 omnfs 1 omnis gm omnes c): adeo ut in tanto codicum Igm consensu termiuationem in is adiectiuis concesserim, in substantiuis, quia terminationem in es libri praeferuut, idem nou ausus. — Ex his exemplis concludo, Matritensem et Lipsiensem nou correctum uetusti exemplaris et uirtutes et uitia fide seruare, correctiones Lipsiensis et Cusani lectiones ad iuniorem familiam referendas esse, Gemblacensem fere in medio reliuqui. — lam paucis exponendum est de asseclis et Cusani et Matritensis. Et Cusanus quidem, ut rarissime sani aliquid solus habet, ita dux est familiae et numero et corrup- tione insiguis: nam per Vossianum 1, Vossiani 2 priorem partem, Florentinum, Vaticanos duo, Parisinum ad Monacensem, oranium opiuor maxime corruptum, descenditur, ex quibus editiones uetustissimae fluxerunt. — De Vossiano utroque cf. Jacobum in praef. et Ellisium (Hermathen. pag. 265 sqq.); de Florentino (F) Bechertum iu prae- fatione editionis suae. Vaticanus Nr. 3090 (Vat. 1) chartac, pro-
*) Memorabile exemplum uide ad III 399, ubi c io raargiue uersuum ordinem turbatum notat. Haec ita descripsit ex marglne LipsieBSis, ut ne numerum quidem follorum corrigeret. Non sex, sed duo folia Cusanl habent uersus 280.
IX
peranter scriptus habet fol. 65, inscriptloneiu M. Mallii poetae illustris ad Octauianum Augustum Astrononiicon liber primus incipit feliciter'. Eiusdem bibliothecae codex Nr. 5160 (Vat. 2) chartoc. f. 4 min. librum primum et partem libri secundi continet, nitide scriptus a. 1469 sine inscriptione et subscriptione. Utrumque in meos usus ins})exit Dr. Damus, uir clarissimus. lam dicendum est de Parisino (p), de quo in catalogo codd. mss. bibl. reg. Pars tertia, Tom. TV. Paris. 1744. p. 420. VIIIMXXII (8022): codex membranaceus, quo contiueutur l^ M. Manilii astronomicon libri quinquo, 2^ Q. Sereni — — — Is codex decimo ([uinto saeculo uidetur exaratus. Contulit hunc librum et uarias lectiones adscripsit Duebnerus margini editionis Pingraeae (Paris. 1736). Hac collatione asseruata inter codd. phil. 138 bibliothecae Uottingensis uti raihi licuit bibliothecae praepositi benignitate. Pingraeus (preface XXXIII): 'posterieur, ait, aux pre- mieres editions fort bien ecrit, c'est tout, que je puis en dire'. Ultimo loco commemoro Monacensem (M). Asseruatur in bibl. reg. Moua- censi (cod. lat. 15743), liber chartac, f. 8*^ mai.; 113 folia, saec. XV — XVI. Fol. V a mauu recenti scriptum: Manlii astronomia car- minica, S. 1500. — Sequuntur lib. I vss. 1 — 8 et 'Quom' vs. 9; fol. 1 ^' uacuum est; fol. ^^" (pag. 3) incipit liber I sine superscriptione. In fine libri I. spatium uacuum septem linearum, tum: M Manlii astro- nomicon liber pnius finit lucipit secundus; similiter in fine libri se- cundi. Post III, IV, V nulla subscriptio. Contuli hunc librum a. 1890 sine ullo fructu: descriptus uidetur ex editione Manilii impressa. — Ex his libris lectio uulgata editionum antiquarum promanauit, cuius exemplum lacobus in calce editionis suae (sub littera A) utile apposuit, adhibita Antonii Molinii editione, de qua cf. Cramer (die altesten Ausgaben v. Manil. Astron. pag. 17). Addo nunc, ut facilius de his libris sit iudicium, nonnullorum uersuum uarietatem. Liber IV. 744 sortitur F Vat. 2. p M. 745 gelidum F Vat. 2. M. gelidumqiie p per tempora Vat. 2. pro tempore pM. uertitur axis F Vat. 2. pM. 746 in uices p positum p euicerit Vat. 2. M. eiiicerat p. 748 nimium Vat. 2. minimi M. 753. 754. 755. contaminant ita: taurus hahet scythicos portus sinuatus in arcus FM (editio Molinii). 753 montis Vat. 2 p. 754 molles Vat. 2 p. 757. ultius M et solitus F Vat. 2 p M. ganges colit India canccr F Vat. 2 p M. 759 potiris F Vat. 2 p M. 762 Macedum Vat. 2 p M. 764 et p. 765 M. collocat post 762 tuque Vat. 2 p M e^ F Vat. 2 p M (I^ c). 766 caperent F Vat. 2 p M limen p 767 quae sunt F Vat. 2 p iura M. 768 Archades Vat. 2 M. 769 dotat
Yat. 2 regat p M 770 regal M. 772 tenipore Vat. 2 M cedunt Vat. 2 p caedunt M. 773 .^««^ Vat. 2 M. 774 inqjerium P p Vat. 2 M. 775 _/jo- si^rts eidem. 776 cum fratre Rhemus hanc Vat. 2 p M (lo). Lib. I 560 sexT^ sed Vat. 1.2. 561 finis Vat. 1 p M. 562 uariantia celiim Vat. 1. 2. 563 fiammeis Vat. 1. 2. 565 aretophilaca Vat. 1 «rc^o- Xihelica M patens Yat 1. 2 M. 612 hidram Vat. 2 idraniM. sub astris Vat. 1 p. 613 « urb. 2). 614 coetum p cetum M certum Vat. 2.
Matritensem uum praeter eos, quos supra uominauimus, alii libri secuti siut, nou nouimus. Et Urbiuates quidem et pulchre scriptos et pictis initialibus tlecoratos bibiiotliecae alicuius priucipis ornatui olim fuisse picta in folio 2' iusignia principum doceut. Discrepare eos interdum sed raro inter se exposui (Wochenschr. f. kl. Phil. 1904 p. 21), exemplisque ibi allatis nonnulla addere possim, quibus probetur, Ur- binatem (667) fidissime Matritense exemplar expressisse, Urbinatem (668) et multo saepius Vossiauum 2. suas emeudatioues inseruisse. Hunc autem librum a 1470 manu neglegentissima et admodum iu- eleganti exaratum Bechertus (d. Man. em. r. p. 12sqq.) docet. — Ceterum non dubitaui in libro 1,1 — 82, qui uersus in Matritensi desunt, uariam lectionem Urbinatis utriusque adnotationi nieae inserere. Utrumque inter se conseutire littera u notaui. — Gemblacensem codicem qui se(|uantur libros uouimus nullos. Neque ex eodem fonte eum promanauisse, quo Lipsiensem et Matritensem, satis certis argumentis comprobatur, ita ut solus suam familiam facere uideatur. Cui cum Scaliger principem inter libros Manilianos locum uindicasset, ac Bentleius ita magnam auctoritatem tribuisset, ut tamen haud raro Vossiani lectiones praeferret, lacobus (a. 1846) eum ut aperte inter- polatum neglexit. Cui contradixerunt et ego (a. 1854) et Bechertus (d. Man. eni. rat. et in editione), ac nuper uberrima disputatione Housmanus (praef. XXHI seq.) Hodie inter omnes conueuit, Gem- blacensem, licet saepe uel metri uel sententiae causa priscas lectioues correxerit, totidem tamen locis quot Matritensem et Lipsieusem ge- uuinam lectionem solum seruasse, atque, ubi ab his libris discrepet, utros sequamur, pro loci natura accurate esse pouderandum.
Varietatem lectionis meam ita institui, ut Lipsiensis correctiones diligenter notarem, cousensum quattuor librorum (Igmc) httera o (= omnes), dissensum trium aut duorum littera to (= ceteri) signarem, appositis litteris (E) vel (L) indicarem, ubi Ellisii et Loewii collationes Matritensis libri inter se discrepareut. Sed sedulo caui, ue, ubi textus
XI
couiecturis mutatus esset, quid codices exhiherent, ignoraretur. Inter- polationes incuruis litteris notatae sunt. Interdum crucis (f) aut lacunae (* * *) signum apposui, sicubi ne coniecturis quidem quid- quam profici posse uidebatur. Numeros editionis Jacobeae commo- ditati lectorum consulturus mutare nolui.
Ceterum in altero huius editionis uolumine, quod commentarium continebit, lectiouis receptae rationes reddentur.
Dabam Hannoverae mense Januario MDCCCCVII.
Breiter.